درباره‌ی واژه‌‌های «زن»، «بانو» و «دوشیزه»

استاد فریدون جنیدی

فریدون جنیدی

 واژه‌‌ی «زن» زبان فارسی، در زبان پهلوی که زبان هنگام اشکانیان و ساسانیان بوده است، به‌‌گونه‌‌‌‌‌ی «کن» خوانده می‌‌‌‌‌شد‌ که آن خود، از کـَئینی (کَ ای نی) زبان اوستایی – کهن‌‌‌‌‌ترین زبان آریاییان جهان – هم‌چون زبان سانسکریت برگرفته شده است.

این واژه نیز از ریشه‌‌‌‌‌ی «کن» اوستایی که «خانه» بوده، برآمده و برابر است با: دارنده‌‌‌‌‌ی خانه [صاحب‌خانه] ریشه‌‌‌‌‌ی «کن» اوستایی، ‌یک برابر دیگر نیز دارد که «دوست داشتن» باشد! و چنان‌‌‌‌‌که از ریشه‌‌‌‌‌ی نخستین آن برمی‌‌‌‌آید واژه‌‌‌‌‌ی چندهزارساله‌‌‌‌‌ی ایرانی، ریشه در هنگام درازآهنگ مادرسالاری در ایران (و جهان)‌ دارد‌ و زیباترین داستان را از کوشش‌‌‌‌‌های مادران برای رسیدن از آن‌‌‌‌‌هنگام که مردمان، هم‌‌‌‌‌چون دیگر جانوران در رمه‌‌‌‌‌های بزرگ می‌‌‌‌زیستند و نرم‌‌نرم برای گریز از سرما خانه‌‌سازی را آغاز کردند، باز می‌‌‌‌‌گوید.

این پیداست که نخستین خانه، بر دست مادران در دل کوه‌‌‌‌‌ها و تپه‌‌‌‌‌ها در آغاز با پنجه‌‌‌‌‌ی آنان و پَسان، به یاری سنگ کنده شد و همین واژه و کنش نیز خود نشان می‌‌‌‌‌‌دهد که «کن» یا خانه در آغاز در کوه و زمین کنده شده است ‌و شاید بودن خانه‌‌‌‌‌های نخستین، بس خُرد، برای پنهان کردن کودک و نوزاد برهنه از سوز سرما، ساخته می‌‌‌‌‌شده و روزبه‌‌روز به گنجایش آن افزوده‌‌‌‌‌اند تا دیگر فرزندان و مادران را در خود جای دهد.

«کن» با پسوند «ت» به‌‌گونه‌‌‌‌‌ی «کنت» درآمد که در زبان پهلوی برابر با شهر است و با دگرگونی «ت» به «د» به‌‌گونه‌‌‌‌‌های «کند»، «کندو» به خانه‌‌‌‌‌ی زنبور، با فروافتادن میانوند «ن» به‌‌گونه‌‌‌‌‌ی «کد»، «کده»، «کته»، «کدیور»، «دهکده» و … درآمد.

در آن هنگام بس دورودراز، مردان و پسران به دنبال نخچیر و خوردن میوه‌‌‌‌‌های درختان، در کوه و دشت و جنگل پراکنده بودند و گروه مادران و دختران و پسران خردسال همواره با مادر و مادربزرگان با هم به سرمی‌‌بردند ‌و از آن‌‌‌‌‌جا که این گروه به‌‌هم‌‌پیوسته را یارای کوچ‌‌های بزرگ نبود، ‌خانه‌‌سازی و پیشرفت آن را نیرو می‌‌‌‌‌بخشید و یک‌‌جانشینی و ساختن دهکده‌‌‌‌‌ها آغاز گردید.

پس بنگریم که گروه مردان و پسران را گاه‌‌‌‌‌گاه آرزوی دیدار زنان و خواهران و دختران برمی‌‌‌‌‌خاست و آنان را به‌سوی خانه و کن و دهکده می‌‌‌‌‌کشاند و از آن‌‌‌‌‌جا که آرامشی که در خانه‌‌‌‌‌ها روان بود، برایشان سخت دوست‌‎داشتنی می‌‌‌‌نمود، ریشه‌‌‌‌‌ی دوم «کن» که دوست‌‌داشتن باشد، پدیدار گردید و واژه‌‌‌‌‌ی پهلوی «کنیچک» (کن ای چک) از همین ریشه است که در فارسی به «کنیزک» (١) دگرگون گردید، برابر با ‌«دوست‌‌داشتنی کوچک».

این بود داستان کهن‌‌‌‌‌ترین ریشه‌‌یابی درباره‌‌‌‌‌ی زن که سخن از یک زمان دراز چند ده‌‌‌‌‌هزار سال می‌‌‌‌‌گوید و این ویژگی زبان‌‌‌‌‌های ایرانی است که با دست‌‌یابی به ریشه‌‌‌‌‌های کهن، ما را در شناخت واژه‌‌‌‌‌ها به ژرف‌‌‌‌‌ترین و دورترین زمان‌‌‌‌‌ها رهنمون می‌‌‌‌‌شود.

اما با گذر روزگار و با گسترش کار جهان در زمان‌‌‌‌‌های پسین و با گذر از هنگام با شکوه مادرسالاری به پدرسالاری (که به خواست خود مادران، در یکی از سخت‌‌‌‌‌ترین رویدادهای زندگی ایران رخ نمود) نرمک‌‌نرمک،‌ و به پاس بزرگداشت پایه‌‌گذاران فرهنگ مردمی که زنان و مادران بودند، از سوی مردان،‌ پاژنام‌‌‌‌‌های (لقب‌‌های) دیگر برای زنان پدیدار گردید.

نخستین این نام‌‌‌‌ها «نائیریکا» است در زبان اوستایی، برابر با «زن پهلوان»، ریشه‌‌‌‌‌ی این نام واژه‌‌‌‌‌ی «نرَ» در اوستا که پهلوان و زورآور بوده باشد و گونه‌‌‌‌‌ی نرینه‌‌‌‌‌ی آن در نام یکی از بزرگ‌‌‌‌‌ترین پهلوانان ایران «نریمان» نیای رستم جهان‌‌پهلوان و از آن‌‌‌‌‌جا که در زبان‌‌‌‌‌های کهن آریایی واژه‌‌‌‌‌ها، دو گونه‌‌‌‌‌ی نرینه و مادینه، و یک گونه‌‌‌‌‌ی میانه بوده‌‌‌‌‌اند، واژه‌‌‌‌‌ی نرِ نرینه به‌گونه‌‌‌‌‌ی «نئیری» و مادینه «نائیریکا» خوانده می‌‌‌‌‌شد. این واژه در زبان پهلوی به‌گونه‌‌‌‌‌ی «نائیریک» درآمد که پاژنام بانوان بود و هنوز در زبان ارمنی نیز «نایریک»‌ خوانده می‌‌‌‌شود. در زبان فارسی این واژه از میان رفت،‌ مگر آن‌‌‌‌‌که همگان بارها و بارها درباره‌‌‌‌‌ی زنان برجسته و بلندمنش، پاژنام «شیرزن»‌ را شنیده‌‌‌‌‌ایم که یادآور نام نائیرکای اوستایی است.

پاژنام دیگر زن در زبان فارسی «بانو» است که در زبان پهلوی «بانوک» خوانده می‌‌‌‌‌شد و در زبان کهن اوستایی خود را به‌‌گونه‌‌‌‌‌ی فارسی می‌‌‌‌‌نمایاند «بانو». ریشه‌‌‌‌‌ی این واژه‌ی «بان» اوستایی است،‌ برابر با فروغ و روشنایی‌ و از آن‌‌‌‌‌جا که «ن» در واژه‌‌‌‌‌ها به «م» دگرگون می‌‌‌‌‌شود، «بان» اوستایی نیز به «بام» گردید ‌که در واژه‌‌‌‌‌ی آمیخته‌‌‌‌‌ی «بامداد» (= هنگام روشنایی) یا دهنده‌‌‌‌‌ی روشنایی و فروغ سپیده‌‌دم، خویش را نگاهداشته است ‌و بر این بنیاد «کدبانو» «روشنایی خانه» است و اگرچه امروز کم‌‌تر کاربرد دارد، در نوشته‌‌های تا سده‌‌‌‌‌ی هشتم و نهم همه‌‌‌‌‌جا به همین‌‌‌‌‌گونه آمده است،‌ و چون «کد» نیز به «کی» برگشته است در  چند گویش امروز ایران گونه‌‌‌‌‌ی «کیوانو»‌ بر زبان می‌‌‌‌‌رود.

و باز اگرچه امروز، از بان و بانو، فروغ و روشنی درنمی‌‌‌‌‌یابیم، ‌اما همه می‌‌‌‌‌دانیم که در فرهنگ ایرانی زن را چراغ خانه می‌‌‌‌نامند که همان برآیند بانو و بانوک را با خود به همراه دارد.

واژه‌‌‌‌‌ی دیگری که ایرانیان برای دختران بر زبان می‌‌‌‌‌آورند، «‌دوشیزه» است که در زبان پهلوی «دوشیچک» (دو شی چک) خوانده می‌‌‌‌‌شده است که خود از ریشه‌‌‌‌‌ی «زوش» اوستایی به معنی دوست داشتن برآمده و بر روی هم «دوست‌داشتنی کوچولو» است، همان‌‌‌‌که در واژه‌‌‌‌‌ی کنیزک هم نهفته است.

از این واژه «دوشارم» پهلوی برابر با معشوق برآمده و زیباست که این واژه و پاژنام برای دختران و زنان کاربرد داشته است، ‌نه برای مردان!

واژه‌‌‌‌‌ها سخن می‌‌‌‌‌گویند و پایگاه بلند زنان ایرانی را نشان می‌‌‌‌‌دهند. اکنون جای دارد که به نام زن در چند زبان اروپایی بنگریم.

پیداست که مرد در زبان انگلیسی «man» خوانده می‌‌شود و زن در آن زبان «woman» است، ‌و این واژه، آشکار می‌‌‌‌‌گوید که زن در آن فرهنگ وابسته به مرد است‌ و «جنس دوم» به‌‌شمار می‌‌‌‌‌رود.

در زبان فرانسوی نیز مرد «homme» («ﻫ » در این واژه به زبان نمی‌‌‌‌‌آید؛ «اُم») و زن «femme» خوانده می‌‌‌‌‌شود، که پیوستگی آشکار زن، در پیشوند «fe» (همانند wo انگلیسی) دیده می‌‌‌‌‌شود.

همسر در زبان انگلیسی، «wife» خوانده می‌‌‌‌‌شود، که از ریشه‌‌‌‌‌ی «ویپ» و «ود» ‌اوستایی است برابر است با پیوند، و «ویپک» پهلوی و «بیوه» فارسی؛‌ زن مرد‌دیده، و همین ریشه است که در زبان انگلیسی به‌گونه‌‌‌‌‌ی «fuck» و در زبان آلمانی «fichen» و در دیگر زبان‌‌های اروپایی کم‌‌وبیش، نزدیک به این، روان است،‌ و بر این بنیاد «wo» پیشوند «woman» انگلیسی و «fe» پیشوند «femme» فرانسوی و «we» پیشوند «weib» آلمانی همه از «وَد» باستانی برآمده و نشان از آن می‌‌‌‌‌دهد که نام زن و پایگاه زن با جفت‌‌شدن و نزدیکی به مرد، ‌برآمده است و زن در آن فرهنگ‌‌‌‌‌ها نامی ویژه به خود ندارد!

فرهنگ «وبستر» (Webster New World Dictionary 1998) درباره‌‌‌‌‌ی نام زن چنین می‌‌‌‌‌گوید که نام «woman» (که در انگلیسی کهن «Vifman» بوده است) از ریشه‌‌‌‌‌ی «Weip» هندواروپایی (؟) برابر با «پیچیده»، گرفته شده است، از آن‌‌‌‌‌جا که گویا زنان، پیچیده و با پوشش بوده‌‌اند! داوری از این کودکانه‌‌‌‌‌تر در جهان دیده نمی‌‌‌‌‌شود، که این بر آیین اروپایان باستان بوده است پیکره‌‌ی برهنه‌‌‌‌‌ی مرد و زن آنان، بر همه آشکار است، اما اگر چنین هم بوده باشد، واژه‌‌‌‌ی «Vifman»، مرد پیچیده و پوشیده خواهد بود نه زن پیچیده!

واژه‌‌‌‌‌ها سخن می‌‌‌‌گویند، و چنین است داوری واژه‌‌‌‌‌های اروپایی برای زن که نام خانوادگی وی نیز همواره پیوسته به مرد است، در آغاز نام پدر، و چون همسر برگزید، همواره نام آن مرد را با خود دارد و اگر با ستم و زور و تیره‌‌‌‌‌روزی، روزی از آن مرد جدا شود، نام آن مرد، بر روی او خواهد ماند و چنان‌‌‌‌‌چه بار دیگر همسر پذیرد، نام مرد تازه، همچنین زنجیرو‌‌‌‌ار! اما اگر زنی را توان و پروای پذیرش همسر دیگر نباشد، ناچار است که تا پایان زندگی نامی را که از آن می‌‌‌‌‌رنجد، برخود داشته باشد!

زن ایرانی در زمان باستان در همه چیز با مرد برابر بود، بازمانده‌‌‌‌‌ی پدر و مادر میان برادران و خواهران یکسان بخش می‌‌شد، در همسرگزینی نخست، از دختر پرسش می‌‌‌‌‌شد:

«از شما می‌‌‌‌‌پرسم: سوسنگ دخت اردشیر، آیا بهرام، پورماونداد را به همسری و هم‌‌تنی و هم‌‌روانی می‌‌‌‌‌پذیری؟»

و چون دختر پاسخ آری می‌‌‌‌‌داد، همین پرسش را از پسر درباره‌‌‌‌‌ی دخت می‌‌‌‌‌کردند.

جستارهای وابسته

  • ۲. چند واژه در پیوند با رایانه (۲)۲. چند واژه در پیوند با رایانه (۲)  
  • واژه‌شناسی: ققنوس و عنقا و قوواژه‌شناسی: ققنوس و عنقا و قو شهربراز- استوره‌ی «ققنوس» و نوزایی او از خاکسترش را شیخ فریدالدین عطار نیشابوری در «منطق‌الطیر» خود به شعر درآورده است. ققنوس در استوره‌های یونانی درباره‌ی پرنده‌ای افسانه‌ای است به نام فونیکس. ریشه‌ی دقیق این واژه دانسته نیست. در عربی، ققنوس را عنقا […]
  • بارگیری رایگان «فرهنگ ریشه‌های هندواروپایی زبان فارسی»بارگیری رایگان «فرهنگ ریشه‌های هندواروپایی زبان فارسی» آماج این کتاب نشان دادن ریشه‌های هندواروپایی واژه‌های پارسی ناب است. نویسنده (منوچهر آریان‌پور کاشانی) در بیشتر فِتادها [= موارد] کوشیده است تا از راه پارسی به پهلوی و سپس اوستایی و پارسی باستان و در فرجام به ریشه‌های هندواروپایی واژه برسد. […]
  • «سِر»: چم و کاربرد آن«سِر»: چم و کاربرد آن در گویشهای روستایی واژه‌های بسیاری هستند که می‌توان آنها را جایگزین واژه‌های بیگانه کرد. یکی از این واژه‌ها، واژه "سِر" است که در گویشهای مرکزی ایران روایی دارد. ناگفته نماند واژه‌ای که سخن از آن است با واژه "سِر" که در فرهنگها به چم "راز و پوشیده" آمده پیوندی ندارد. واژه "سِر" دارای چندین چم است: "بی‌حس"، "خواب زمستانی" و "لایه سفت و […]
  • پیرایش و بازسازی زبان (3)پیرایش و بازسازی زبان (3) استاد داریوش آشوری- در کار پیرایش زبان فارسی اساس کار می‌باید بازشناختن آسیبهایی باشد که به این زبان، بویژه به نثر آن، از راه دست اندازیهای خودسرانه و ناشیانه و منشیانه رسیده است و بازگردانیدن آن بر پایه‌های درست و استوار خود […]
  • پایش برنامه‌ی «جواب»پایش برنامه‌ی «جواب» کارگروهِ پایش پارسی‌انجمن در ماه‌روزهای [= تاریخ‌های] بیست‌وسوم و بیست‌وهشتم شهریورماه، برنامه‌ی «جواب» از برنامه‌های شبکه‌ی «من‌و‌تو» را پایش کرده است. اگرچه این برنامه در زمینه‌ی آگاهی‌دهی به شهروندان و پرداختن به پرسمان [= مساله‌ی] پاسخگو بودن، درونمایه‌ای سودمند و فرهنگ‌سازانه دارد، با این همه، هیچ‌گونه پُرنگری‌ای در زمینه‌ی شیوه‌ی […]
2+

7 دیدگاه فرستاده شده است.

  1. هم اکنون در گویش سیستان که بسیاری از واژه های آن ریشه کهن دارد ، به دختر می گویند : کنجه
    واین بیت معروف در فرهنگ سیستان:
    موکه مه کنجکه تونو منه نلی که بره
    یعنی:
    مادر، من دخترک تو هستم، نگذار مرا ببرند.

    2+
  2. آدم بشر انسان در قرآن آمده است معادل فارسی چه میشود ؟

    برابرنهاد پارسی آن «مردم یا مردمان»، «کس یا کسان»، «ایرگ یا ایرگان»، «کاک یا کاکان» و … است.
    پارسی‌انجمن

    1+
  3. درورد.کتابهای منتشر شده توسط فرهنگستان رو از کجا میتونم تهیه کنم.البته به شکل مجازی دریافت کردم ولی خود کتابها رو از کجا میشه تهیه کرد.به طور مثال فرهنگ کوچک پارسی میانه یا کتاب دینکرد. یه پرسش دیگه هم دارم.آیا کتاب فرهنگ کوچک زبان پهلوی (مکنزی) با کتاب منتشر شده توسط فرهنگستان تفاوت کیفی داره یا فقط به لحاظ کمی متفاوته؟ سپاس
    —-
    درود دوست گرامی
    کتابفروشی فرهنگستان در خیابان قائم‌مقام فراهانی، روبه‌روی بیمارستان آسیاست. پرسش پایانی‌تان را نیز نیک است از همین کتابفروشی جویا شوید.
    شاد باشید
    پارسی‌انجمن

    0
  4. درود بر دانشمند گرانمایَکـ استادجنیدی و بر دیگر میهن پرستان باد.بجای واژه انسان یا آدم؛ واژه ی « مانو »را می توان بکار برد

    0
  5. پرسش از نویسنده محترم: آیا «ودّ» عربی به معنای دوستی هم ممکن است از ریشه «ود» پهلوی باشد؟
    خطاب به هامون محترم: وارسی‌نامه، وارسه = checklist

    0

دیدگاهی بنویسید.

رایانشانی شما پخش‌ نخواهد شد.


*