برابرنهاده‌هایی برای دو واژۀ «تظاهرات» و «انقلاب»

کورش جنتی: جنبش‌های سَره‌گرایانه به دنبال آن‌اند که تا آنجا که شدنی است و در چهارچوب دانش و سنجیدارهای (ضوابط) واژه‌گزینی می‌گنجد زبان را از وام‌واژه‌های بیگانه سبک‌بار کنند. بر پایۀ دیدگاههای سَره‌گرایانه بسیاری از نوواژه‌های پارسی که در آغاز ناآشنا و شگفت می‌نمایند در گذر زمان جای خود را در بدنۀ زبان باز می‌کنند. همچنین آن دسته از نوواژه‌ها نیز که به‌فرجام با روی‌آورش (استقبال) مردم همراه نشوند این سودمندی را خواهند داشت که به پویایی و زایایی دستگاه واژه‌سازی زبان پارسی یاری رسانده‌اند.

واژه‌های تظاهرات و انقلاب هر دو عربی‌اند. تظاهرات از ریشۀ ظهر به معنای نشان ‌دادن می‌آید و با واژه‌های ظاهر، متظاهر، اظهار، تظاهر هم‌ریشه است. نغز آنکه در زبان عربی در این معنا از واژۀ مُظاهرات بهره برده می‌شود نه تظاهرات. واژۀ انقلاب نیز از مصدر قلب می‌آید و معنای آن چرخیدن است. واژۀ انقلاب نیز نزد خود اعراب به همان معنایی به کار نمی‌رود که ما پارسی‌زبانان به کار می‌بریم. در عربی واژۀ ثوره را در معنای انقلاب و واژۀ انقلاب را در معنای کودتا به کار می‌برند.

برای واژه‌گزینی نخست به سراغ گنجینۀ واژگانی زبان می‌رویم. واژه‌هایی چون «راهپیمایی»، «گردهمایی» اگرچه پارسی‌اند، ولی سایه‌های معنایی مشخصی دارند که کاربردشان در معناهای فِتادِ نگر (مورد نظر) مایۀ گنگی زبان است. یکی از سنجیدارهای واژه‌گزینی این است که واژه باید «هویّت اصطلاحی» داشته باشد؛ یعنی هنگام شنیده شدن معنای ویژه و مشخصی را به ذهن مخاطب بیاورد. از همین رو باید از هَروینش معنایی (تعمیم معنایی) واژه‌هایی که نزد مخاطب معنای ویژه‌ای را یادایاد (تداعی) می‌کنند، پرهیز کرد.

راهپیمایی امروز نزد پارسی‌زبانان رسانندۀ معنای ویژه‌ای است که همه جا با تظاهرات یکسان نیست -چنانکه نمی‌توانیم به جای «راهپیمایی اربعین» بگوییم «تظاهرات اربعین». واژه‌های «چرخیدن/ چرخش» و «گردیدن/ گردش» هم کلی‌تر از آن هستند که بتوانند رسانندۀ معنای مشخص «انقلاب» باشند.

هنگامی که در گنجینۀ واژگان زبان برابرنهاده‌ای نیافتیم می‌توان به سراغ ساخت واژه برویم. برای واژۀ «تظاهرات/ تجمع‌های اعتراضی» واژۀ «پَدایش» پیشنهاد می‌شود. این واژه به قیاس از واژۀ «همایش» ساخته شده است با این دیگرسانی (تفاوت) که به جای پیشوند «هم» پیشوند «پَد» که ریخت دیگری از «پاد» است جایگزین شده است. این پیشوند را که در معنای ضدیت به کار می‌رود در واژۀ «پدافند» نیز می‌بینیم. بر این پایه ساختواژۀ پدایش چنین است: پد (پیشوند)+ آی (ستاک اکنون آمدن)+ ِش (پسوند) و معنای آن را می‌توان چنین قرارداد کرد: گرد هم آمدن پَتار (علیه) یا ضد چیزی.

برای «انقلاب» هم می‌توان واژۀ «بُنگشت»* را پیشنهاد کرد. این واژه از دو بخش ساخته شده است: «بُن» ( شالوده و پایه) + «گشت» (ستاک گذشتۀ گشتن) و به خوبی رسانندۀ معنای «چرخش بنیادین» است؛ یعنی همان معنایی که از انقلاب می‌فهمیم.

* این واژه پیشنهاد پرویز شاهچراغی است.


آگاهی: برای پیوند با ما می‌توانید به رایانشانی azdaa@parsianjoman.org نامه بفرستید. همچنین برای آگاهی از به‌روزرسانیهای تارنما می‌توانید هموندِ رویدادنامه پارسی‌انجمن شوید و نیز می‌توانید به تاربرگِ ما در فیس‌بوک یا تلگرام یا اینستاگرام بپیوندید.

جستارهای وابسته

  • هویت‌خواهی ایرانیان: شاهنامۀ ابومنصوریهویت‌خواهی ایرانیان: شاهنامۀ ابومنصوری کورش جنتی: پس از تازش تازیان به سرزمین ایران، زندگی مردم ایران دستخوش دگرگونی‌های ژرفی شد. ازداهای فراوانی دربارۀ دو سدۀ نخست هجری نداریم. آنچه هست، جنگ بوده و شورش‌های اعتراضی گاه به گاه و در فِتادهایی (مواردی) دیسه‌گیری (شکل‌گیری) جنبش‌های ایران‌گرایانه برای رودررویی با ستم فرمانسالاران […]
  • فرهنگستان و وام‌واژه‌های عربیفرهنگستان و وام‌واژه‌های عربی کورش جنتی: پادکام(به‌رغم) همۀ کوشش‌هایی که به ویژه در یک صد سال گذشته در زمینه پالایش زبان پارسی از وام‌واژه‌های بیگانه انجام شده است، همچنان وام‌واژه‌های بسیاری در زبان پارسی وجود دارد. بخش بزرگی از وام‌واژه‌های زبان پارسی، واژه‌های عربی‌ای هستند که پس از تازش تازیان به ایران به گستردگی در زبان پارسی کاربرد […]
  • در پشتیبانی از واژۀ «کش‌لقمه»در پشتیبانی از واژۀ «کش‌لقمه» کورش جنتی: روزگاری ما پارسی‌زبانان به جای واژۀ «چگالی» از واژۀ «کثافت مخصوص» بهره می‌بردیم و همان زمان کسانی بودند که می‌گفتند واژۀ «چگالی» خنده‌دار است و نمی‌تواند جای واژۀ زیبا و خوش‌آوای «کثافت مخصوص» را […]
  • واژه‌گزینی و چرایی پرهیز از واژه‌های آشناواژه‌گزینی و چرایی پرهیز از واژه‌های آشنا کورش جنتی: گاه پیش می‌آید که در برخورد با نوواژه‌ای ناآشنا، هم‌ارز و برابرنهادۀ آشناتری را پیشنهاد می‌کنند و می‌پرسند چرا با داشتن هم‌ارز ساده‌تر، شما نوواژه‌ای دیریاب را پیشنهاد […]
  • پاسخی به ریشخندکنندگان واژه‌های فرهنگستانپاسخی به ریشخندکنندگان واژه‌های فرهنگستان کورش جنتی: بارها دیده‌ایم که برخی واژه‌های زبان پارسی و به ویژه شماری از نوواژه‌ها را دستاویز خنده وسرگرمی قرار می‌دهند. بی‌گمان کسی که از جایگاه و ارزش زبان پارسی و نقش برجستۀ آن در نگاهداشت فرهنگ ایرانشهری و یکپارچگی سرزمینی ایران آگاه باشد، روی خوشی به چنین شوخی‌هایی نشان […]
  • برابرنهاده‌هایی برای وام‌واژه‌های «صنعت»، «تولید» و «اختراع»برابرنهاده‌هایی برای وام‌واژه‌های «صنعت»، «تولید» و «اختراع» کورش جنتی: در این نوشتار کوتاه برآنیم تا با بهره بردن از گنجینۀ واژگانی زبان پارسیگ (پارسی میانه) برابرنهاده‌هایی را برای واژه‌های «صنعت» و «تولید» پیش نهیم (بی‌گمان با جستجو در گنجینۀ واژگانی همۀ زبان‌های ایرانی می‌توان به فهرست‌ بلندبالاتری در این زمینه دست یافت) و […]

2 دیدگاه فرستاده شده است.

  1. Yak-i az vižagiyân e sara pârsik bahravari az camagân e bonyâdik e vâžagân ast na camagân majâzik yâ gerânbâr bebuda (tahmili). taqir o tabdil az camagân e majâzik e kârvâža ye ‘gardidan/gaštan’ ast.

  2. Yak-i az vižagiyân e sara pârsik bahravari az camagân e bonyâdik e vâžagân ast na camagân majâzik yâ gerânbâr bebuda (tahmili). taqir o tabdil az camagân e majâzik e kârvâža ye ‘gardidan/gaštan’ ast.
    ‘padâyeš’ râ pasandam.

دیدگاهی بنویسید.


*