نو یسنده در دیباچه فرهنگ یک بررسی کوتاه هم از نگره [تئوری]های کوچ آریاییان داشته که کاری است بایسته و برآن هم نبوده اند که آنها را رد کند و یا بپذیرد.که کاری است شایسته. نا گفته نماند که این نگره ها نکته های بسیار ارزنده و “اما و اگر های ” بسیار هم دارند. “اما و اگرهایی” که انگیزه های سیاسی، نژادی و دینی دارند

یکی از کسانی که کار ارزنده ای در این زمینه انجام داده اند، استاد زنده یاد جهانشاه درخشانی است. که در زیر به بخشی از نگره ایشان در مورد زیستگاه آریاییان اشاره میکنم که همه نگره های پیشین را به چالش می کشد :

(از استاد پرسیده می شود)

•پس زیستگاه قوم آریایى پیش از آنکه به ایران بیایند، کجا بوده؟

ابتدا لازم است فکر کنیم آیا آریایى ها حتماً باید از جاى دیگرى به ایران آمده باشند؟ چنین لزومى وجود ندارد. آنچه مسلم است در پایان عصر یخبندان هوا در فلات ایران بسیار سردتر از امروز بود و فلات ایران جاى مناسبى براى زندگى انبوه آریایى ها نبود. اما در جنوب ایران یا کف خلیج فارس که در آن زمان خشک بود رودى از پیوستن دجله، فرات و کارون مى گذشت که در تنگه هرمز به دریاى عمان مى ریخت و آثار این رود بزرگ در کف خلیج فارس مشهود است. با توجه به آنکه شمال آن منطقه سرد و جنوب آن یعنى صحراى عربستان گرم بود، این منطقه براى سکونت اقوام آریایى بسیار مناسب بود و در اسطوره هاى ایرانى، اروپایى و حتى تورات از این خاستگاه و رود بزرگ نشانه هایى هست. پس از آنکه هوا گرم مى شود آب دریاى آزاد بالا مى آید و خلیج فارس در طول چندهزار سال پر از آب مى شود و قومى که در کف خلیج فارس مى زیستند به سمت شمال و غرب، به میانرودان و فلسطین و سوریه و بخشى به داخل فلات ایران مى روند و در اطراف دو دریاچه بزرگ که اکنون تبدیل به کویر شده اند شهرهاى اولیه را بنا مى کنند. این دریاها در اثر جارى شدن آب هاى فراوان از ذوب شدن یخ به داخل فلات ایران سرازیر مى شوند و ۲ دریاچه بزرگ در داخل ایران تشکیل مى شود که اکنون به صورت کویر درآمده اند. شهرهاى بزرگ قدیم ایران مثل تپه سیلک، شهر سوخته در سیستان، تپه یحیى، شهداد و تپه حصار دور این دریاى بزرگ قرار داشتند. در آن زمان این مناطق پر آب و جنگل بوده و نقشه این دریاچه ها در کتاب عرضه مى شود.