ویرایش در ایران

پارسی‌انجمن: در این جُستار استاد عبدالحسین آذرنگ به پرسشهایی چونان «ویرایش/ ویراستاری از چه زمانی در ایران به کار گرفته شده است؟»، «آیا ایرانیان با دانش و هنر ویرایش آشنایی نداشته‎اند و آن را از دیگران آموخته‎اند؟» و … پاسخهایی روشن می‌دهد.

***

تاریخ تطوّر ویرایش در ایران۱

 عبدالحسین آذرنگ

پرسشی که با شما حضار گرامی در میان می‎گذارم و می‌کوشم پاسخ آن را به آگاهی برسانم، این است:

ـ ویرایش/ ویراستاری از چه زمانی در ایران به کار گرفته شده است؟

ـ آیا ایرانیان با دانش، فنّ و هنر ویرایش آشنایی نداشته‎اند و آن را از دیگران آموخته‎اند؟

ـ این گفته که «ایرانیان تا سال‎های نسبتاً اخیر با ویرایش آشنا نبوده‌اند»، گفته‎ای که به صورت‏های مختلف این‎جا و آن‎جا تکرار شده است، مدعای درستی است؟

ـ آیا این‎که می گویند «جامعۀ ایران در دهۀ ۱۳۳۰ش/۱۹۵۰م از راه مقابلۀ ترجمه‎ها در چند موسسۀ انتشاراتی با ویرایش، یا ویرایش جدید آشنا شده‌است»، صحت دارد؟

ـ از «ویرایش جدید» که صحبت به میان می‌آید، آیا زمان معینی هم برای «ویرایش قدیم» تعیین می‌شود تا بتوان به فاصلۀ زمانی میان این دو و تفاوت میان آن‌ها پی برد؟

  *

 هیچ تمدن کهنی را در جهان نمی‎توان یافت که گونه‎ای ویرایش در آن سابقه نداشته باشد، اگرچه سهم تمدن‎ها در تدوین نظریۀ ویرایش یا تدوین مباحث آن یکسان نباشد. ایران هم در شمار تمدن‏های کهن جهان است و نمونه‌هایی از ویرایش را در پیشینۀ تمدن ایرانی می توان یافت(نک: ادامۀ مطلب).

در نوشته‌های فارسی بسیاری دیده می‎شود که آغاز ویرایش جدید، و گاه حتی آغا نوشته‌های ز ویرایش را در ایران، از دهۀ ۱۳۳۰ش دانسته‌‏اند. این مدعا نادرست است. رویکرد و روش جدیدی در ترجمه‎ویرایی(ویرایش ترجمه) از این دهه آغاز شد؛ این، واقعیتی تاریخی است، اما ویرایش در معنای گستردۀ آن، نه بر اساس پندار رایج غیر فنّی، که ویرایش را به اصلاح املایی و انشایی نوشته‎ها منحصر می‎کنند، و به‎ویژه بر پایۀ تعریف‎ جامع و دقیق از ویرایش، سابقۀ دیرینه‎سالی در تمدن ایرانی دارد که به آن اشاره خواهد شد. در ضمن، این نکته را هم در نظر داشته باشیم که تعریف‌ها می توانند تاریخ‎ها و تاریخچه‎ها را تغییر دهند. تعریف هر فعالیتی را اگر تغییر بدهیم، تاریخ فعالیت هم لاجرم در پی آن تغییر می کند.

 ویرایش در معنای گستردۀ آن به مجموعۀ عملیاتی گفته می‎شود که روی پیام ـ هرگونه پیامی ـ انجام می‎گیرد تا از فرستنده به گیرنده به مناسب‎ترین صورت انتقال بیابد، یا به صورتی مقبول، یا به صورتی که دربارۀ آن از پیش توافق می‌شود. حتی فعالیت‎ها و عملیاتی که به تولید پیامی جدید بیانجامد ـ پیامی که پیش از آن وجود نداشته است ـ گونه‌های دیگری از ویرایش است. برای مثال: پیشنهاد بانی یا ناشری برای تولید اثری که هنوز آفریده نشده است، و حتی تصور آن هم در ذهن پدیدآورنده‎ شکل نگرفته است، از گونه‎های نشرویرایی( ویرایش نشر) است. ویرایش در آثار تولید شده و پدیدآمده، البته در مقام تشبیه، باید همان کاری را انجام بدهد که عدسی یا شیشۀ عینک انجام می‌دهد: نه از نور بکاهد و نه بر نور بیافزاید، بلکه عمل تمرکز کانونی را انجام بدهد. ویرایش در همین معنای گسترده بر پایۀ چند متغیر اصلی استوار است که اصلی‏ترین آن‏ها عبارت‎اند از چهار متغیرِ موضوع، مخاطب، کاربرد و رسانه؛ البته متغیرهای دیگری هم در ویرایش دخالت و تاثیر دارند، مانند متغیرهای زمان، مکان، موقعیت، مناسبت و جزآن که در این‎جا مجال پرداختن به جزئیات آن‏ها نیست.

اجازه بدهید مثال ساده‌ای عرض کنم. اگر من در نوشته‏ام برای نشریه‌ای که شما ویراستار آن باشید، واژۀ «روان‏شناسی» را سر هم ‎و به صورت «روانشناسی» بنویسم، شما جزء « روان» را از جزء «‎شناسی» جدا می‎کنید. اما اگر قرار باشد همین نوشته از رادیو خوانده شود، جدا کردن یا نکردن این دو جزء از هم خللی در انتقال پیام ایجاد می‏کند؟ بنابراین، متغیر رسانه می‎تواند بر ویرایش و نوع و روند آن اثر بگذارد. سایر متغیرها هم هرکدام به سهم خود و در جای خود بر ویرایش و نوع آن تاثیر می‎گذارند. در نظر داشتن همۀ متغیرهای موثر، از ضرورت‎های اصلی ویرایش و راهبرداندیشی در بارۀ آن است. در عین حال همین متغیرها به ما نشان می‏دهند که در سده‎های گذشته چه تاثیری بر ویرایش و چگونگی تطوّر آن داشته‎اند.

*

قدیم‎ترین پیشینۀ مکتوب ترجمه‎ویرایی(ویرایش‎ِترجمه) در ایرانزمین را می‎توان در کتیبۀ بیستون، دید، کتیبه‏ای به تاریخ ۵۱۹ق‎م، به سه زبان پارسی باستان، ایلامی و بابلی، در ۱۴ ستون بر یکی از دیواره‌های سنگی کوه بیستون، نزدیک شهر کرمانشاه، در غرب ایران. متن این کتیبه نخست به زبان ایلامی نوشته شد، که زبان رسمی و دیوانی در آن زمان بود، سپس متن ایلامی به پارسی باستان و به زبان بابِلی ترجمه شد و این ترجمه‌ها را کسانی که به زبان‎های مبدا و مقصد تسلط داشتند، مقابله کردند. سپس متن مقابله شدۀ کتیبه به ۳ زبان و در ۲ دورۀ زمانی، در سمت راست، چپ و پایین نقش سنگی داریوش شاه و فرمانروایان متمردِ اسیر و به بندکشیده شده، بر دیوارۀ سنگی نقر شد. شیوۀ قرار گرفتن نقش و کتیبۀ بیستون و تنظیم آن‏ها بر رسانۀ سنگ با مهارتی انجام گرفته است که گویی کتیبه‎ویرا (ویراستار کتیبه، اگر بتوان این ترکیب را مسامحتاً به‎کار برد) مانند معمار یا رهبر ارکستری بر تنظیم ستون‏های کتیبه و تناسب زیبایی‎شناخت آن‏ها با نقش نظارت می‏کرده‌است. متن کتیبه به چند زبان دیگر رایج در امپراتوری هخامنشی ترجمه شد و متن دقیق و مقابله شدۀ پیام داریوش شاه را برای اطلاع فرمانروایان و افراد مسئول، و شاید هم برای آگاهی دیگران، به نواحی مختلف امپراتوری فرستادند.

پیشینۀ دیگر شایستۀ توجه اوستاست، مجموعه‏ای از متن‏های کهن دینی و متعلق به زمان‏های مختلف که در عصر هخامنشیان مدوّن و مکتوب بود، اما در حملۀ ارتش خارجی، یا پراکنده شد، یا بخش‏هایی از آن از میان رفت. در دورۀ پارتیان(اشکانیان) پاره‌هایی از اوستا را که به صورت مکتوب حفظ شده بود، گردآوری کردند و روایت‏های شفاهی را هم جمع کردند و نوشتند. همین عمل از نمونه‎های اعلای چیره‎دستی در فنّ گردآوری و تدوین منابع است که یکی از شاخه‌های اصلی ویرایش به‌شمار می‎آید. گردآوری و تدوین اوستا، به قصد رسیدن به نسخۀ قطعی و نهایی، در سدۀ ۳ م در عصر ساسانیان ادامه یافت. آن طور که از روایت‏ها بر می‎آید، هر نشانه و ردی را که سراغ داشتند به‎گونۀ بسیار دقیق و نظام‌‏مندی دنبال کردند تا به متن کامل اوستا دست بیابند. سپس آنچه یافته و گردآوری شده بود، بر اساس معیارهایی که در آن زمان در بارۀ دقت و صحت متن داشتند، بررسی کردند و در سدۀ ۶م متن نهایی شده به زبان فارسی میانه ترجمه شد. در روند ترجمه هم با توجه به معیارهای زمان، حداکثر دقت ممکن و لازم را در ترجمه ویرایی مراعات کردند.

نمونۀ دیگر از عصر پیش از اسلام، کَلیله و دِمنه است که داستان‏های آن از منابع مختلف انتخاب و ترجمه شده است. در ترجمه هم سازگاری با توجه به عنصرهای مخاطب و کاربرد انجام گرفته است. در عصر ساسانی این متن از هندی به فارسی میانه ترجمه شد. ترجمۀ فارسی میانه به سُریانی ، سپس از سریانی به عربی، و در نهایت در دورۀ پس از اسلام از عربی به فارسی برگردانده شد که این برگردان گذشته از آن‎که از نمونه‎های درخشان ترجمه است، تغییرات ویرایشی به قصد سازگار کردن متن با محیط فرهنگیِ زبان مقصد در آن اعمال شده است. بنابراین، پیداست که در همان دوره‎ها روش همان کاری را که ما امروز «ویرایش» می‏نامیم، خوب می‌دانستند، اگرچه سامانۀ نام‏گذاری نداشتند، و در این زمینه هم سنتی ایجاد نکردند و تداوم ندادند.

نمونۀ دیگر افسانۀ هزار و یکشب است که قصه‎های آن سرچشمه‎های هندی، ایرانی، یونانی، بین‏النهرینی و مصری دارد و از فارسی میانه به عربی ترجمه شده است. در انتقال قصه‎ها از یک محیط فرهنگی به محیط فرهنگی دیگر، همان عملی انجام گرفته است که امروزه به آن سازگاری فرهنگی می گویند. در پدیدۀ سازگاری فرهنگی از گونه‎ای از ویرایش استفاده می‎شود که به آن بازنگاری هم گفته می‎شود، یعنی نوشتن دیگربار با در نظر داشتن متغیرهای موثر محیط فرهنگی.‏

پس از ورود اسلام به ایران، بنا به مدارک موجود، ترجمۀ قرآن به فارسی از اواخر سدۀ یکم و آغاز سدۀ دوم ق آغاز شد. از ترجمه‌های برجای مانده و به ما رسیده پیداست که شماری از ترجمه‎ها به دقت با اصل مقابله و به اصطلاح امروز، دقیق‎ترین نوع ترجمه‏ویرایی در آنها اعمال می‌شده است. در این‏جا فقط به یک نمونۀ بارزتر اشاره می‎کنم: ترجمۀ تفسیر طبری، اثری متعلق به نیمۀ سدۀ ۴ ق. شماری از صاحب‏نظران، جایگاه این کتاب را از دیدگاه ارزش‏های زبانی همتراز شاهنامۀ فردوسی دانسته‌‏اند. بنا به روایات، بیش از ۲۰ تن عربی‎دان و فارسی‎دان در ترجمۀ این اثر همکاری داشته‏‌اند و هیئتی از خُبرگان ترجمه‌ها را به‎دقت با متن اصلی مقابله داده‏‌اند. حاصل کار آن‎ها متنی از کار درآمده است به فارسیِ ماوراء‏النهری درخشان که شاید بتوان آن را نخستین و جدی‏ترین اثر ویراسته در ایران پس از اسلام به شمار آورد.

دستور دبیری، اثری است از سدۀ ۶ق در باب دبیری و آداب و شرایط آن، با کاربرد آموزشی.۲ در این اثر نکته‎هایی در باب رسم‎الخط، دستور زبان، اندازۀ حروف، فاصلۀ سطرها و طرز نوشتن کلمات آمده است. منابع دیگری هم در زمینۀ آیین دبیری هست که در آن‎ها هم می‎توان نکته‎هایی در حوزۀ ویرایش صوری یافت.

مُجمل‏‌الحِکمه، اثری احتمالاً از سدۀ ۷ق، گزیده‏ای از رسائل اِخوان‌ا‌لصفاست. خود رسائل اخوان‌‏الصفا اثری دانشنامه‏‌ای / دائره‌‏المعارفی است. در مُجمل‏‌الحکمه، این اعمال ویرایشی به کار بسته دیده می شود: گزینش، تلخیص، افزوده، کاسته و تحشیه. به اصطلاح امروز، چند متغیر ویرایشی را با چیره دستی در این اثر اعمال کرده‌اند.

 در عصر مغول و تیموری به لحاظ گستردگی امپراتوری و مراسلات دیوانی به چندین و چند زبان، ترجمه‌‏ویرایی رواج داشته است. اثری هم از عصر صفویه در دست است به نام مُنشآت سلیمانی که نخستین کوشش برای انضباط رسم‌‏الخطی در آن دیده می شود. به اعتبار دستور دبیری و این اثر، می‎توان گفت که نسبت دادن رسم‏‌الخط به دورۀ جدید تاریخ ایران خطاست، خطای ناشی از ناشناخته ماندن میراث‏های کهن و گذشته. گونه‎هایی از ویرایش در شماری از کتاب‏های فارسی شبه قارۀ هند در عصر صفوی به کار رفته است که بررسی و معرفی کردن آن‏ها مجال وسیعی می‎خواهد و امیدوارم ویرایش‎پژوهان جوان کمر همت ببندند و همۀ آثار کهن و قدیمی را، که گونه‌هایی از ویرایش در آن‏ها اعمال شده است، شناسایی و معرفی کنند.

*

عصر محمد شاه قاجار(۱۲۵۰ ـ ۱۲۶۳ق / نیمۀ سدۀ ۱۹م) از لحاظ تاریخ ویرایش در ایران با اهمیت است.۳ پیش از این عصر، فنّ‎آوری چاپ به اهتمام عباس میرزا قاجار و همفکران و همکارانش به ایران وارد، و نشر مبتنی بر آن فنّ‎آوری شکل گرفته بود. در دورۀ محمد شاه نخستین روزنامۀ فارسی زبان‏ انتشار یافت و تنی چند با عنوان «محرِر»، یا «منشی» یا «مُهذِب» وظایفی را در آن روزنامه برعهده گرفتند که ما امروزه وظایف آن‎ها را «ویرایش زبانی» و «ویرایش دستوری» می‌نامیم. در آن عصر قاجاری به فعالیتی که ما امروزه «ویرایش» می‎گوییم، آن‎ها «تصحیح»، «انشا» و «ترقیم» می‎گفتند. کسی را که ما امروزه «ویراستارِ روزنامه» می‏نامیم، آن‎ها به او «منشی کاغذ اخبار» می‎گفتند. خبرها و گزارش‏ها با اصلاحات، تغییرات و گاه بازنگاری او در روزنامه چاپ می‎شد.

در همان دوره یکی دو تن خارجی که زبان فارسی را خوب نمی‏دانستند، اما به زبان مبدا تسلط داشتند، آثاری را به فارسی ترجمه کردند و محرِّرها و مهذِّب‏ها ترجمه‌های تحت‎اللفظ آن‏ها را بازنگاری کردند. اگر بنا باشد برای ویرایش جدید در ایران نقطۀ آغازی تعیین کنیم، دورۀ محمدشاه قاجار را می توان به منزلۀ دورۀ آغاز ویرایش ترجمۀ منابع فرنگی به فارسی تعیین کرد، یعنی بیش از ۱۷۰ سال پیش از تاریخ بیان همین عرایض(۱۳۹۸ش) ، نه آن‎طور که در منابعی آغاز ویرایش ترجمه را در ایران دهۀ ۱۳۳۰ش/۱۹۵۰م، یعنی حدود ۷۰ سال پیش دانسته‏‌اند. در واقع تفاوت این دو تاریخ یک قرن اختلاف است.

پس از تاسیس نهادهای دارالترجمه، دارالطِباعه و دارالفنون در عصر ناصری(۱۲۶۳ ـ ۱۳۱۳ق/ تقریباً از نیمه تا اواخر سدۀ ۱۹م)، شمار زیادی کتاب، حدود ۱۰۰۰ کتاب و کتابچه، از چند زبان به فارسی ترجمه شد، و شمار محرّران، که وظیفه‎شان ویرایش دستوری، زبانی و گاه بازنگاری بود، در همان نهادها افزایش یافت. برجسته‌‏ترین در میان این‎ها میرزا محمد حسین فروغی، پدر محمد علی فروغی، بود که فعالیت‏های ویرایشی در دارالترجمۀ ناصری زیر نظر او انجام می گرفت و او بر کار مترجمان و محرّران نظارت داشت.

از افراد برجسته در بخش غیر دولتی و در میان دگراندیشان قاجاری، از میرزا آقاخان کرمانی و شیخ احمد روحی کرمانی باید یاد کرد که آثار همدیگر را ویرایش می‏کردند؛ حتی ترجمه‏‎ها و نوشته‌های میرزا‏حبیب اصفهانی، مترجم کتاب حاجی بابای اصفهانی را هم آن‎ها ویرایش کرده‎اند. چند سال پیش از انقلاب مشروطه، تنی چند از تجددخواهان و دگراندیشان قاجاری موسسه‌‏ای انتشاراتی در تهران تاسیس کردند به نام شرکت سهامی طبع کتب، با سرمایه‎گذاری عمومی و با هدف انتشار کتاب‏های سودمند برای جامعۀ دستخوش تحوّل آن روز. محمدعلی فروغی و محمد قزوینی(بعداً‎ ‌علامه)، در سنین جوانی، در آن موسسه نمونه‌‏خوانی(تصحیح مطبعه‌‏ای) و ویرایش زبانی و دستوری می‎کردند. این دو تن را هم باید از پیشگامان ویرایش جدید در ایران، به معنای امروزی آن، به شمار آورد.

در همان دورۀ ناصری دستورالعملی تدوین شد با نام «اصول تنقیط یا رموز متداوله در مُحَرَّرات» که نوشته‏‌ای دقیق و جامع در بارۀ نشانه‏‌گذاری(نقطه‏‌گذاری) است. نخستین مطلبی است که از راه‎نماهایِPUNCTUATION فرنگی اقتباس شده، و جزوۀ جامع و دقیقی است که در حوزۀ ویرایش صوری قرار می‎گیرد. قدیم‏تر از آن، مطلب مدون دیگری فعلاً در باب نشانه‎گذاری جدید در زبان فارسی دیده نشده‎است. بنابراین، همۀ نوشته‌هایی که شاید به تقلید از هم تکرار کرده‌اند که نخستین راه‏نمای نشانه‏‌گذاری در زبان فارسی در دهۀ ۱۳۳۰ش نوشته و منتشر شده است و موسسۀ انتشارات فرانکلین و انتشارات دانشگاه تهران در این زمینه پیشگام بوده‎اند، به نظر می‎رسد که از وجود این دستورالعمل بی اطلاع بوده‎اند.

از نظر دور نداریم که در شماری از نسخه‎های قدیمی خطی فارسی، متعلق به نواحی مختلف ایرانزمین، نشانه‌هایی به کار رفته که می‏توان آن‌ها را گونه‎ای PUNCTUATION به‎شمار آورد، اما این نشانه‌ها هیچ‎گاه در متون فارسی مدون، همسان‎سازی و قانون‎مند نشد و سنت ایجاد نکرد. بنابراین، دستورالعمل تنقیط را به ناگزیر و فعلاً باید نقطۀ آغازی در ویرایش صوری در ایران به شمار آورد. اگر متن مدون کهن‌تری در این باره به دست آید، طبعاً قدمت تاریخ ویرایش صوری بیش‎تر خواهد شد.

پس از مرگ ناصرالدین‎شاه و میرزا حسن‌‏خان اعتمادالسلطنه، که هردو کتاب‎خوان و به نشر کتاب علاقه‎مند بودند، تا دورۀ پهلوی اول که تدوین و انتشار کتاب‎های درسی مدارس ضابطه‌ای پیدا کرد، مطلب چندان قابل ذکری در بارۀ ویرایش از منابع مکتوب به دست نمی‎آید. رویدادهای پس از انقلاب مشروطه، جنگ جهانی اول و فقر و مصیبتی که گریبان ایران را در آن دوره گرفته بود، برای فعالیت‎های فرهنگی مجالی باقی نمی‎گذاشت. چند رویداد در دورۀ پهلوی اول بر تحول ویرایش تاثیر گذاشت که به آن‎ها اشاره می‎شود:

۱) ویرایش زبانی و دستوری شماری از کتاب‏های مدارس ابتدایی و متوسطه. تنی چند از ادیبان آن زمان در نگارش و اصلاح عبارتی و زبانی منابع درسی با وزارت فرهنگ همکاری کردند‏؛

 ۲) انتشار چند روزنامه و مجلۀ جدید که «ویرایش نشریه» در آن‌ها اعمال می‌‏شد؛

 ۳) تاسیس دانشسرای‎عالی و دانشگاه تهران که مستقیم و غیر مستقیم بر تحقیق، تالیف، ترجمه و ویرایش تاثیرگذار بود؛

 ۴) آغاز تصحیح متون کهن با اقتباس از شیوۀ کار خاورشناسان.

 *

همین جا شاید تاکید بر این نکته لازم باشد که «تصحیح متون» از شاخه‌های ویرایش است، اما به دلایل اجتماعی، فرهنگی، سامانه‎های ارزش‎گذاری و امتیازطلبی، در ایران به عملیاتی بسیار «فاضلانه»‏ تبدیل شده‎است. این پندار رواج یافته که تصحیح متن فقط از عهدۀ استادان ادبیات یا فضلای محققی نظیر علامه قزوینی و همتایان او ساخته است. در برابر ترکیب خارجی EDITED BY، که در منابع خارجی برای تصحیح متون به کار می‎رود، در فارسی از ترکیب‏هایی مانند «به تصحیح»، « به کوششِ»، «به سعیِ»، «به اهتمامِ»، «چاپِ» و نظیر آن استفاده شده است. آیا مگر تصحیح متن چیزی فراتر از سازگار‏کردن آثار کهن و قدیمی برای کاربرد و مخاطب امروزی است؟ جدا انگاشتن سرشت تصحیح متون، ولو تصحیح‌های همراه با تحشیه‎ها و تعلیقات متتبعانه از ویرایش، مانع از برقراری وحدت، یکسانی اصول و روش، و هماهنگی در بسیاری از زمینه‌های مشترک ویرایش شده‎است.

شواهد مکتوب و مستند نشان می‎دهد که تصحیح متن از سدۀ ۱و۲ق مدّ نظر علمای ایرانی بوده است، اما روش‏ها و اصولی که به طور سنتی از آن پس به کار رفت، مکتوب، مدون، سامان‎مند و اصطلاح‎گذاری نشد. تاکیدی که آن علما بر دقت داشتند، از اصول تصحیح متن است، به‎ویژه در متون اعتقادی، اما وقتی فرنگی‏ها اصول تصحیح متن را مدون، سامان‎مند و اصطلاح‎گذاری کردند و در سدۀ ۱۹م آن را به کمال رساندند، محققانی نظیر علامه محمد قزوینی در فرنگ با شیوۀ کار آن‎ها آشنا شدند. علامه قزوینی را پیشاهنگ تصحیح متون فارسی به‎شمار آورده‌اند. همان‎گونه که اشاره شد، او در عصر مظفری، همراه با محمد علی فروغی، ویرایش به معنای جدید انجام می‎داد، یعنی حدود سال‎های پایانی سدۀ ۱۹م و اوایل سدۀ ۲۰م. علامه قزوینی در دورۀ میان جنگ اول و جنگ دوم جهان به شیوه و شگرد امروزی تصحیح متون تسلط یافت. او با هر دو گونۀ ویرایش کتاب آشنایی داشت، اما در هیچ نوشته‌ای از او اشاره‎ای به اشتراکات میان این دو شاخۀ ویرایش و سنخیت آن‎ها از یک جنس دیده نمی‎شود. در هر حال، ادیبان و محققانی همچون بدیع‎الزمان فروزانفر، احمد بهمنیار، جلال همایی، عباس اقبال آشتیانی و همتایان آن‎ها، راه علامه قزوینی را و با همان برداشت او از ویرایش ادامه دادند. همین جدا پنداشتن شاخه‎های ویرایش، از عامل‎های موثرتر بر شکل نگرفتن مبانی نظری ویرایش در زبان فارسی است.

پس از جنگ جهانی دوم و اشغال ایران به دست نیروهای متفقین در ۱۳۲۰ش، دوره‌ای تقریباً انفجاری در انتشار روزنامه و مجله آغاز شد. شماری از نویسندگان، مترجمان و کسانی که برای نخستین بار و به‎طور رسمی در دهۀ ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ش «ادیتور»(=ویراستار) نامیده شدند۴، در مسیر همکاری با، یا از راه کار در نشریه‌های دهۀ ۱۳۲۰ش، به طور عملی با سازگاری دادن نوشته‎ها با متغیرهای مخاطب، کاربرد‎، زمان، مکان و شیوۀ تاثیرگذاری نوشته‎ها آشنا شدند. این بنده به نشانه‎ای دست نیافته است که نشان دهد آن‎ها با منابعی آشنا بوده‎اند که مبانی نظری نشر و ویرایش در آن‎ها توضیح داده شده‌ باشد. آشنایی عملی آنان با ویرایش زبانی و دستوری، و اندکی هم با ویرایش محتوایی و ساختاری از راه کار در مطبوعات، به‎ویژه مطبوعات سیاسی، حزبی و پرخواننده و تاثیرگذار، بود. بر پایۀ گفته‎های شفاهی، شماری از آنان با مطبوعات فرنگی آشنایی داشتند و از شیوۀ کار آن‎ها ـ نه از راه آموزش یا گذراندن دوره‎هایی ـ تاثیرهایی می‌گرفتند، گرته‎برداری می‌کردند و سعی داشتند این‎ها را در نشریه‌هایشان اعمال کنند.

 نخستین کسانی که در دهۀ ۱۳۳۰ش، حدوداً از ۱۳۳۳ش به بعد، به مقابلۀ کتاب‎های ترجمه شده با متن اصلی آن‏ها(ترجمه‎ویرایی) و تلاش برای دست یافتن به مطابقت ترجمه‏ با اصل، از حیث صحت و دقت ترجمه، دست زدند، منوچهر انور، فتح‌الله مجتبائی، ابوالحسن نجفی، سیروس پرهام، اسماعیل سعادت، و مدتی بعد نجف دریابندری و احمد سمیعی گیلانی بودند که یکی از زبان‏های انگلیسی و فرانسوی را خوب می‏‌دانستند و در عین حال به نگارش فارسی درست هم کم‌و‎بیش تسلط داشتند. این پیش‌کسوتان مقابله‎گر در نوشته‌هایی نخستین «ویراستاران جدید» کتاب در ایران لقب گرفته‌اند. این لقب به شرط قید «جدید» و «ترجمه» درست است و واقعیت تاریخی دارد، اما بدون این دو قید درست نیست و موجب می‎شود که پیشینۀ ویرایش در ایران از نظر غیر اهل فن دور بماند. در ضمن، همایون صنعتی زاده در راس موسسۀ انتشارات فرانکلین، احسان یارشاطر در بنگاه ترجمه و نشر کتاب، مدتی بعد پرویز ناتل خانلری در بنیاد فرهنگ ایران، ایرج افشار در انتشارات دانشگاه تهران و با حمایت جهانشاه صالح: رئیس وقت دانشگاه تهران، و نیز لیلی امیر ارجمند و فیروز شیروانلو و همکارانشان در انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، لیلی ایمن(آهی)، توران میرهادی، محمود کیانوش و ایرج جهانشاهی در شورای کتاب کودک، نشریه‎های پیک و نشر کتاب‏های کودکان و نوجوانان، و علیرضا حیدری، پروردۀ «مکتب سخن» در انتشارات خوارزمی، هرکدام به سهم خود در ترویج و تحکیم ویرایش در موسسه‌های انتشاراتی متبوع خود تاثیرگذار یا سهیم بوده‎اند.

از نیمۀ دهۀ ۱۳۳۰ش تا انقلاب، دو اثر نه تنها از دیدگاه ویرایش‏های زبانی و صوری، بلکه از دیدگاه ویرایش‏های استنادی، محتوایی، ساختاری، دانشنامه‌ای هم سرفصل‌های‌ تعیین‌‏کننده‎ای هستند: دایره‌المعارف فارسی به سرپرستی غلامحسین مصاحب و دانشنامۀ ایران و اسلام به سرپرستی احسان یارشاطر. اثر دیگری از دیدگاه تصویرویرایی(ویرایش اثر مصور) سرفصل مهمی است که همانا شاهنامۀ بایسنغری است. پرویز ناتل‎خانلری در ماهنامۀ سخن، و احمد شاملو هرجا که مسئولیت نشریه‌ای را بر عهده داشته‎است، از جملۀ کسانی هستند که ویرایش زبانی، دستوری و ادبی را اعتلا داده‌‏اند. به‌‏ویژه ناتل خانلری در ماهنامۀ سخن دقت‏هایی را در کاربرد زبان اعمال می‏کرد که به سنت استواری در میان سردبیران و همکاران این نشریه تبدیل شد و از راه آنان به موسسه‌های انتشاراتی و شماری از نشریه‌های ادبی انتقال یافت. همۀ آثاری که با نظر سیدحسین نصر، یا به سرپرستی هرمز وحید و کریم امامی انتشار یافته‏‌اند، ارتقا‎دهندگان ویرایش از جنبۀ ذوقی، هنری و صوری هستند (از این‌ها از باب نمونه و به طور بسیار خلاصه و اشاره‎وار یاد شد، وگرنه موارد قابل اشاره بیش از این‏هاست).

 *

پس از انقلاب، ویرایش در ایران دستخوش تحول گسترده‎تری شده است، به علت‏های یاد شده در زیر؛ اگرچه در این دوره هم نشر و ویرایش از آموزش آکادمیک برخوردار نبوده است و نیز باز هم نشانه‎ای در دست نیست که ناشران و ویراستاران ایرانی با مبانی نظری، دانش فنّی تحوّل یافتۀ مربوط به کار خود و یافته‎های پژوهشی متعلق به کشورهای دارای نشر توسعه یافته، که از دهۀ ۱۹۷۰م دستخوش تحوّل گسترده‎ای شده بودند، آشنا بوده باشند. در‏هر‏حال، علت‏ها که خود می توانند به منزلۀ نیرویی پیشران عمل کنند، از این قرار‎اند:

۱) افزایش شمار کتاب‎ها و نشریات، به‎ویژه کتاب‏های ترجمه، و مقابلۀ ترجمه‎ها با متن اصلی آن‎ها؛

۲) افزایش ناشران و سایر عناصر تولیدگر کتاب و نشریات؛

 ۳) افزایش شمار تحصیلکردگان دانشگاهی؛

 ۴) افزایش شمار پدیدآورندگان، اعم از نویسنده، مولف، مترجم، ویراستار و نظایر آنان؛

۵) برگزاری دوره‎های آموزش ویراستاری(نخستین دوره در انتشارات سروشِ پیش از انقلاب و به ابتکار و مدیریت کریم امامی برگزار شد). دوره‎های آموزش ویراستاری مرکز نشر پس از انقلاب چند سالی دایر و تاثیرگذار بود. دوره‎های کوتاه مدت ویرایش هم در چندین نهاد دیگر دولتی و خصوصی برگزار شد که بعضی از آن‎ها تداوم دارد)؛

۶) تاسیس رشته‌های جدید دانشگاهی و توسعۀ شماری از رشته‌هایی که به طور غیر مستقیم بر ارتقا و توسعۀ ویرایش تاثیر گذاشته‎اند، مانند رشته‌های علوم ارتباطات و روزنامه‏‌نگاری، علم اطلاعات و دانش‎شناسی، مطالعات ترجمه، زبان و ادب فارسی، و جز آن؛

۷) انتشار شماری دانشنامه، فرهنگ‏های یک‏زبانه، دوزبانه و چندزبانه و سایر منابع مرجع و مراعات شدن نکته‎های فنّی ویرایشی در تدوین و انتشار آن‏ها؛

۸) انتشار شمار زیادی منابع درسی دانشگاهی و آموزشی؛

۹) انتشار نشریه‎هایی که در ارتقای کیفی آثار تالیفی و ترجمه‎ای به طور مستقیم، و در ویرایش آن‎ها به طور غیرمستقیم، نقش داشته‎اند، از جمله: نشر دانش، آئینۀ پژوهش، مترجم و نظایر آن‎ها؛

۱۰) آشنایی بیش‎تر و عملی‎تر با طرز کار ناشران و ویراستاران خارجی، به ویژه پس از رواج اینترنت؛

 ۱۱) ایجاد انگیزۀ جدید در شماری از ناشران نوآور و ویراستاران که می‏‌خواهند استانداردهای بین‏المللی را بشناسند و مطابق آن‌ها ویرایش کنند؛ و

۱۲) ضرورت ویراستاری جامع(فراگیر) در شماری از دانشنامه‎های در دست تدوین و انتشار که موجب توجه به اِعمال همۀ انواع ویرایش شده است.

 این‌ها تا حدودی از جملۀ مهم‏ترین عامل‏های اخیر در نزدیک کردن نسبی ویرایش ‎در ایران به ویرایش در کشورهایی است که نشر آن‎ها «توسعه‎یافته» تلقی می‌شود. مرحله و گونۀ دیگری از نشر در حال رواج است که «نشر پساچاپ»، «نشر غیر کاغذی» یا «نشرالکترونیکی» نام دارد. فنّ‎آوری این نشر الزامات خود را همراه آورده، و فنون تازه‎ای هم به تبع آن‏ها به عرصۀ ویرایش راه یافته است. «ویرایش الکترونیکی»، «ویرایش رایانه‎ای» از فرآورده‎های همین نشر است. در شکل گرفتن این موج تازۀ از راه رسیده، کشورهای در حال توسعه نقشی نداشته‏‌اند. این فنون جدید را به‎ناگزیر باید آموخت و به‎کار بست، و نیز تمهیدات لازم برای سازگاری‎های زبانی را با آن‌ها فراهم ساخت. ویرایش، به‎ویژه ویرایش‎های زبانی، ادبی و اسلوبی(سبکی) با چگونگی کاربرد زبان پیوند مستقیم و ناگسستنی دارد. از این رو، این پیوند، به ویژه با توجه به گونه‎های تازۀ رسانه‌های الکترونیکی که مجراهای تازه‎ای برای نشر و ویرایش ایجاد می‎کنند، به بررسی‏های لازم نیاز دارد. تا زمانی که نشر و ویرایش به‌طور جدّی در سامانه‌های آموزش عالی و فنّی‎ـ حرفه‎ای کشور آموزش داده نشود، در کنار مباحث آکادمیک جای نگیرد، تشکّل‎های صنفی و نشریه‎های تخصصی خود را نداشته باشد، مطالعات پژوهشی و نظری در زمینۀ نشر و ویرایش سرو سامان نیابد، زبان، اصطلاحات، تعبیرها، تعریف‎ها، و قراردادها نظم و نسقی نگیرد، و نیز تا زمانی که اطلاعات دقیق و کافی در این زمینه در دسترس جامعه نباشد، تحوّل لازم در ویرایش در ایران و در زبان فارسی را ‎انتظار نمی‎توان داشت. شاید بهتر باشد این اصل را از نظر دور نداریم: تحوّل عمده‎ای را در هیچ کجا نمی‎توان یافت که بدون خودآگاهی جمعی و اراده و عزم عمومی رخ داده باشد.

 از توجه‌تان متشکرم

۱. متن سخنرانی ایراد شده در نخستین همایش  ملی بین‌­رشته‌­ای ایران­شناسی، زبان­شناسی و مطالعات ترجمه(دانشگاه ولیعصر رفسنجان، ۲۷ ـ ۲۹ بهمن ۱۳۹۸). به سبب محدویت وقت، بخشی از این نوشته در آن همایش قرائت شد ـ مجلۀ مترجم(ش بهار ۱۳۹۹).

۲. با سپاس از همکار گرامی‎ام شهرزاد حِمَصیان، که متن این کتاب را در اختیارم قرار داد.                                         

۳. اطلاعات مربوط به این زمینه را در آن عصر  مرهون پژوهش‎ها و دقت‌ورزی‎های استاد هما ناطق‎،‏ تاریخ‎نگار عصر قاجار، و یافته‎های سید فرید قاسمی، تاریخ‎نگار مطبوعات فارسی، هستیم.

۴. واژه‎های «ویراستاری»، «ویراستار»، «ویرایش» و «ویرایشگر» در زبان فارسی نبوده و در دهۀ ۱۳۴۰ش استاد محمد مقدم و  استاد صادق کیا، گویا باهم و با همفکری ساخته و پیشنهاد کرده‎اند.                                            ‏


آگاهی: برای پیوند با ما می‌توانید به رایانشانی azdaa@parsianjoman.org نامه بفرستید. همچنین برای آگاهی از به‌روزرسانیهای تارنما می‌توانید هموندِ رویدادنامه پارسی‌انجمن شوید و نیز می‌توانید به تاربرگِ ما در فیس‌بوک یا تلگرام یا اینستاگرام بپیوندید.

جستارهای وابسته

0

دیدگاهی بنویسید.


*