نام استان‌های دوازده‌گانه‌ی عراق در زمان ساسانیان

زیا واتگر

استان‌های دوازده‌گانه‌ی عراق در زمان ساسانیان و خلیفه‌های مسلمان:
استان «شادفیروز» یا «شاذفیروز»؛ استان «شادهرمز»؛ استان «شادقباد»؛ استان «بازیجان‌خسرو»؛ استان «شادشاپور» یا «کسکر»؛ استان «پادبهمن»؛ استان« بالا»؛ استان «اردشیر بابکان»؛ استان «زاب‌ها» یا استان «به‌دیو یاسفان»؛استان «بهقباد بالا»؛ استان «بهقباد میانه»؛ استان «بهقباد پایین»

هویت ایرانی مردم عراق تا سده‌ها پس از اسلام هنوز چشمگیر و آشکار بود. یکی از نمودهای این هویت جاینام‌های این سرزمین است. گی لسترنج گزیده‌ی کتاب‌های جغرافی‌دانانی چون ابن‌خردادبه و قدامه و مَقدسی را در کتاب خود (جغرفیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی) گردآورده است.
در روزگاری که استادان پان‌عرب دانشگاه‌های ایران با بودجه‌های آن‌چنانی بیش از همیشه شمشیر را از رو بسته‌اند و بر زرین‌کوب‌ها و خانلری‌ها و هرکه دلش برای این سرزمین تپیده است می‌تازند و تمدن ایرانی را پشت‌قباله‌ی قبیله‌های راهزن و سرگردانی می‌کنند که خودِ قرآن آنان را «جاهل» نامیده و از زنده‌به‌گور کردن دختران بازداشته است، چاره‌ای نیست جز آگاهی‌بخشی از سرچشمه‌های راستین. آگاهی از نام‌های دوازده‌گانه‌ای که پیش از یورش قبیله‌های بیابانگرد تازی برای این سرزمین به کار می‌رفته است خود سندی گویاست.
«ابن‌خردادبه و قدامه که در قرن هشتم از اقلیم عراق سخن رانده‌اند گویند این اقلیم دوازده ولایت دارد و هریک را استان گویند و شصت بخش دارد که هریک را طسوج نامند.»
این دوازده استان بر پایهٔ رودخانه‌هایی که آن‌ها را سیراب می‌کردند به سه گروه بخش می‌شدند.
گروه نخست:
۱. استان «شادفیروز» یا «شاذفیروز» (حلوان) مشتمل بر طسوج تامرا و طسوج خانقین و سه طسوج دیگر.
۲. استان «شادهرمز» مشتمل بر طسوج نهر بوق و کلواذی و نهر بین طسوج کهنه‌شهر (مدائن) و طسوج راذان بالا و راذان پایین و دو طسوج دیگر.
۳. استان «شادقباد» مشتمل بر طسوج جلولا و طسوج بند نیجین و طسوج برازالروز و طسوج دسکره و چهار طسوج دیگر و جمعاً دارای هشت طسوج. قدامه این استان را بغداد نامیده.
۴. استان «بازیجان‌خسرو» که استان نهروان هم نامیده می‌شود. عبارت است از طسوج نهروان میانه و طسوج نهروان پایین و طسوج بادرایا و طسوج باکسایا.
گره دوم:
۵. استان «شادشاپور» یا «کسکر» مشتمل بر چهار طسوج در اطراف واسط.
۶. استان «پادبهمن» یعنی استان دجلهٔ سفلی مشتمل بر چهار طسوج که عبارت است از طسوج میشان و طسوج دشت میشان و دو طسوج دیگر.
گروه سوم:
۷. استان« بالا» (اعلی) مشتمل بر چهار طسوج که عبارت بودند از طسوج فیروز شاپوز که طسوج انبار بود و سه طسوج دیگر.
۸. استان «اردشیر بابکان» مشتمل بر طسوج بهرسیر و رومقان و و دو طسوج دیگر.
۹. استان «زاب‌ها» یا استان «به‌دیو یاسفان» مشتمل بر سه طسوج زاب بالا و زاب میانه و طاب پایین.
۱۰. استان «بهقباد بالا» مشتمل بر شش طسوج بابل، فلوجه‌ی بالا و فلوجه‌ی پایین و…
۱۱. استان «بهقباد میانه» مشتمل بر چهار طسوج.
۱۲. استان «بهقباد پایین» مشتمل بر پنج طسوج.
«اسم‌هایی که در این فهرست‌ها ملاحظه می‌شود نشان می‌دهد که این تقسیم‌بندی راجع به کشوری است که اعراب آن را از تصرف ساسانیان بیرون آورده‌اند.»
کتاب‌شناسی:
جغرفیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی، گی لسترنج، برگردان محمود عرفان، تهران: چاپ سوم، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۷، گزیده‌ای از رویه‌های ۸۶ تا ۸۸.