عباس سلیمی آنگیل (دبیر کارگروه آسیب‌شناسی پارسی‌انجمن)
استانی شدن آموزش‌وپروش یا گامی دیگر به سوی لبنانی شدن ایران؟ (دربارهی زیست‌بوم جدید برنامه‌ی درسی دوره‌ی اول ابتدایی)
یادآوری
تیرماه سال ۱۳۹۷ بود که وزیر وقت آموزش‌وپرورش، سیدمحمد بطحایی، پس از روبه‌رو شدن با دانش‌آموزان دبیرستانی‌ای که فارسی نمی‌دانستند، سفارش کرده بود زبان کلاس‌های درس به فارسی باشد تا دانش‌آموز بتواند به زبان ملی و تمدنی خود سخن بگوید. (اینجا) از آن روز تا همین امروز، هیچ‌کدام از مدیران آموزش‌وپروش استان‌ها وقعی به این سخنان نهاده است و در بر همان پاشنه می‌چرخد.
آنچه باید بدانیم این است که هنوز در بسیاری از استان‌ها زبان آموزش همان زبان محلی است و دانش‌آموزان با یکدیگر و نیز با آموزگاران به زبان محلی خود سخن می‌گویند. تنها زمانی که فارسی در کلاس شنیده می‌شود، آن دقیقه‌های اندکی است که متن کتاب را از رو می‌خوانند؛ یعنی در عمل با زبان محلی خود آموزش می‌بینند. پس طبیعی است که دانش‌آموزان بسیاری به دبیرستان برسند و فارسی را دست‌وپا شکسته آموخته باشند.
ایران تنها کشور منطقه است که در سده‌ی بیست‌ویکم میلادی هنوز بسیاری از دانش‌آموزانش تسلطی بر زبان ملی ندارند. این وضعیت را بسنجید با کشور نوپا و چندزبانه‌ای چون ترکیه یا حتی با کشوری هفتادودوملتی چون آمریکا. نظام آموزشی ایران، در هم‌سنجی با این کشورها، نظامی شکست‌خورده و ناکارامد است که حتی در آموزش زبان ملی و تمدنی خود هم کامیاب نبوده.
زیست‌بوم جدید برنامه‌ی درسی یا فدرالیسم زیرجُلکی؟
به تازگی در ۲۰۰ مدرسه‌ی کشور طرحی با نام «زیست‌بوم جدید برنامه‌ی درسی دوره‌ی اول ابتدایی» اجرا شده است. (بنگرید به اینجا) در این‌باره، آموزش‌وپرورش شیوه‌نامه‌ای با عنوان «دستورالعمل اجرای زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی» منتشر کرده است. (اینجا) بر پایه‌ی این شیوه‌نامه، دست مدیرکل‌های استان‌ها و دیگر کسان بانفوذ محلی («عناصر مؤثر محلی») باز گذاشته شده تا دربارهی آموزش زبانهای محلی تصمیم‌گیری کنند. از دیگر سو، این دستورعمل چنان پر از ابهام و گنگی است که هر برداشتی در حوزه‌ی زبانهای محلی را ممکن می‌کند؛ یعنی همان اندک دقیقه‌هایی هم که دانش‌آموزان به زبان رسمی (خواندن متن کتابهای درسی در کلاس) می‌گفتند و می‌شنیدند، ممکن است به زودی رخت بربندد.
ببینیم این دستورعمل چه می‌گوید. در اینجا، بخش‌هایی از نکته‌های پیونددار با حوزه‌ی زبانهای محلی و بومی‌گرایی و … را که در این دستورعمل چون نقل و نبات پخش شده است می‌آورم.
در بخش مقدمه‌ی آمده است:
«از مهم‌ترین ویژگی‌های این زیست‌بوم، حرکت از رویکرد صرفاً کتاب‌محور به رویکرد برنامه‌محور و همچنین، از نگاه ستادمحور به برنامه درسی، به نگاهی متوازن است که نقش مدرسه، منطقه و استان در برنامه درسی نیز به رسمیت شناخته می‌شود.»[۱]
در بخش «اهداف» این دستورالعمل آمده:
«تقویت نقش، اختیار و مسئولیت حرفه‌ای مدرسه، منطقه و استان– در تصمیم‌گیری و اجرای برنامه‌های آموزشی و تربیتی، در چارچوب اهداف، شایستگی‌ها و انتظارات برنامه درسی ملی.
بهره‌گیری هدفمند از ظرفیت‌های بومی، محلی، منطقه‌ای و محیطی– در طراحی و اجرای برنامه‌های مدرسه‌ای، فراهم‌سازی فرصت‌های متنوع و استفادهٔ مؤثر از فضاها، زمان، منابع و امکانات مدرسه.»
در بخش «رویکردها و اصول و اجرا» آمده:
«توجه به اقتضائات بومی، محلی و محیطی: برنامه‌های آموزشی و تربیتی مدرسه با توجه به ویژگی‌های دانش‌آموزان، ظرفیت‌های بومی و محلی، شرایط فرهنگی و اجتماعی و امکانات و فرصت‌های محیطی، متناسب‌سازی و غنی می‌شود.»
در بخش «ساختار اجرایی و شرح وظایف» آمده:
«اصل حاکم بر این ساختار، پشتیبانی از مدرسه و معلم، تسهیل اجرای درسی، کاهش تمرکز، استفاده از ظرفیت‌های محلی و حرفه‌ای و… است.»
شورای استانی
«به منظور ترجمه سیاست‌ها و چارچوب‌های ملی به الزامات و اقتضائات استانی و ایجاد هماهنگی میان واحدهای مختلف اداره کل، «شورای استانی پشتیبانی علمی زیست‌بوم جدید برنامه درسی دور اول ابتدایی» تشکیل می‌شود.»
در ادامه روشن می‌شود که این شورا زیر نظر «مدیرکل آموزش و پرورش استان» خواهد بود. در شرح وظایف این شورا آمده:
«تدوین برنامه اجرایی استانی در زمینه‌ی «آماده‌سازی و استقرار» در چارچوب شرح وظایف ذیل و متناسب با اقتضائات استان» و «تصمیم‌گیری نسبت به سیاست‌ها و برنامه‌های ویژه استان برای مناطق محروم، عشایری، چندپایه، دوزبانه و دانش‌آموزان با نیازهای ویژه با رویکرد آموزشی فراگیر» [۲]
در بخش «محور مراقبت، رصد و پایش» دیگر آمده است:
«فراهم کردن زمینه‌ی مشارکت همه‌ی عوامل مدرسه، خانواده‌ها و دیگر عناصر مؤثر محلی (خیرین، مسئولان محلی و…) در اجرا و توسعه برنامه‌ها و فعالیت‌های پیش‌بینی‌شده.»
در بخش «اهمیت کاهش تمرکز» آمده است: «تصمیم‌گیری در هر سطح باید تا حد امکان در همان سطحی انجام شود که اطلاعات، ظرفیت و اختیار لازم برای تصمیم‌گیری وجود دارد. سطوح بالاتر وظیفه دارد در درجه نخست چارچوب، پشتیبانی، توانمندسازی و رفع موانع را فراهم کند و از ورود غیرضروری به تصمیم‌های حرفه‌ای مدرسه پرهیز نماید.»
و در بخش «ملاحظات و نکات قابل توجه» بر استفاده از ظرفیت‌های محلی تأکید شده است.
مشتی از خروار
آنچه خواندید مشتی از خروار است. در این متن نه معنای تمرکززدایی روشن است، نه معنای بومی‌گرایی و نه معنای دیگر کلیدواژگان فدرالیستی آن. نقش «عناصر مؤثر محلی» چیست؟ جز این است که زمینه‌ای قانونی برای کنشگری نیروهای قوم‌گرا و همسو با همسایگان در آموزش‌وپروش فراهم شود؟ آیا مدیران کل و اختیارات ناکرانمندشان آنان را به خان‌های محلی‌ای همچون شیخ خزعل تبدیل نمی‌کند؟ در زمینه‌ی بومی‌گرایی و تمرکززدایی، نقش گروه «راهبران برنامه‌های درسی» چیست؟ و ده‌ها پرسش دیگر.
این متن ناویراسته و پر از کاستی‌های زبانی که عنوان «دستورالعمل…» را بر خود دارد، آشکارا گنگ است و این گنگی بی‌گمان آگاهانه و عامدانه است؛ این شلخته‌نویسی فرصت در تنگنا گذاشتن زبان تمدنی فارسی را فراهم می‌کند تا در ایران هم همانند افغانستان طالب‌زده، فارسی‌زدایی آغاز شود.
پیامدها:
۱. آماج این طرح کم‌رنگ کردن و درنهایت حذف زبان تمدنی و ملی است. پس از حذف فارسی از کنکور، این دومین گام مهم دولت‌مردان برای فارسی‌زدایی است.
۲. ایجاد تنش در مناطق چندزبانه.
این توضیح بایسته است که هم‌اکنون هم در برخی مناطق استان آذربایجان غربی دانش‌آموزان کُردزبان باید برای ایجاد پیوند با آموزگار و مدیران و مسئولان مدرسه، در آغاز ترکی آذربایجانی بیاموزند و سپس فارسی. بارها هم اعتراض کرده‌اند و خواهان رسمی شدن زبان فارسی در مدارس استان بوده‌اند تا برای ادامه‌ی تحصیل ناگزیر به آموزش زبان دومی نباشند، اما کسی وقعی ننهاده است. این سیاستی که آموزش‌وپرورش در پی گرفته است، چیزی جز سیاست فدرالیسم زیرجُلکی نیست، در بسیاری از مناطق چندزبانه گرفتاری‌هایی از این دست رخ خواهد داد.
۳. در این دستورعمل، برای زبان‌ها و گویش‌های گوناگون ایران واژه‌ی «بومی» به کار رفته است. اصطلاح «فرهنگ بومی» و «زبان بومی» به روزگار استعمار برمی‌گردد و پیوندهای میان استعمارگر و مستعمره را بازگو می‌کند. آیا کارگروه حقوقی وزارتخانه نمی‌داند که این واژه‌‌ها چه پیامدی دارد؟
۴. این طرح مایه‌ی اختلال در خویشکاری زبانهای محلی و زبان ملی خواهد شد.
۵. این طرح اجازه‌ی حضور و کنشگری نیروهای قوم‌گرا و ایران‌ستیز را بیش از پیش فراهم می‌کند و اختیارات بسیاری به آنان خواهد داد.
۶. دیگر پیامد ناگوار این طرح، شکاف هرچه بیشتر کیفیت آموزشی در مدرسه‌های فرودستان و فرادستان خواهد بود.
سخن پایانی
دولت آقای پزشکیان، پس از طرح «هر استاندار یک رئیس‌جمهور»، حالا به طرح «هر مدیرکل یک وزیر» رسیده است تا خود فردا به کجا برسد! وقتی این دو طرح کنار لایحه‌ی «کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر» گذاشته شود، چشم‌انداز این دولت هم آشکارمی‌شود. روشن نیست که چرا آقای رئیس‌جمهور تجربه‌ی سودان و لبنان و اتیوپی و عراق (کشورهای فدرالی همسایه) را برای ایران مناسب دیده است، نه تجربه‌ی کشورهای «قوم‌وخویش» خود را!
پانوشت
[۱] اینکه سند رسمی آموزش و پرورش چنان ناخواناست که به ضرب و زور ویرگول خرده‌معنایی یافته است، خود گویای همه‌چیز است! بماند که هیچ‌کدام از ترکیب‌های وصفی یا اضافی در این سند رسمی آموزش‌وپروش سریا «ٔ» یا «ی» ندارد!
[۲] تعریف «دوزبانه» در این متن چیست؟ از نظر بزرگان آموزش‌وپروش، براهویی‌ها در بلوچستان و گورانی‌ها در کردستان چندزبانه به شمار می‌آیند؟
جستارهای وابسته
«هودمان» هم‌اَررزی برای «اقتصاد» نگارنده برای وام‌واژۀ «اقتصاد» واژۀ پارسی و سَرۀ «هودمان» را پیشنهاد می‌کند. «هودمان» از دو بخش ساخته شده است: «هود»+ «مان». «هود» کوتاه‌شدۀ واژۀ «هوده» به معنای «نفع/ فایده» است، (چنانکه «بیهوده» معنای «بی‌فایده» دارد) و «مان» پسوند نام‌ساز است، چنانکه در «زایمان»، «ساختمان»، «گفتمان»(دیسکورس) «زادمان»(نسل) و...
بر پایۀ این […]
«اگربست» و «اگربسته»، برابرهایی برای «شرط» و «مشروط» واژه‌های «شرط»، «مشروط»، «شروط» و «شرط گذاشتن» را می‌توان در رده‌ی وام‌واژه‌های بدخیم دسته‌بندی کرد.
وام‌واژه‌ی بدخیم وام‌واژه‌ای است که جداشده دارد، یعنی همراه با خوشه‌ی واژگانی خود به زبان وام‌گیرنده اندر شده است، مانند:
منع، مانع، ممنوع، ممنوعیت، ممانعت
با پرنگری به آسیب‌های چنین وام‌واژه‌هایی برابریابی برای آنها برای واژه‌گزین […]
برخی از عوامل افت دانش‌آموزان در درس زبان و ادبیات فارسی عباس سلیمی آنگیل: سستی دانش‌آموزان در نوشتن و گفتن (درس زبان و ادبیات فارسی) علت‌های چندگانه‌ای دارد. می‌دانیم که آموزش‌وپرورش نهادی ورشکسته است: از صورت و محتوای کتابهای درسی تا شیوه‌ی ارائه‌ی آن و از کم‌سوادی مؤلف و معلم تا عمری که در مدرسه‌ها گم می‌شود. در این بلبشو، حذف درس زبان و ادبیات فارسی از کنکور هم بی‌تأثیر نبوده است. این کنش […]
نقش زبان فارسی در گسترش هویت ملی و فرهنگی ایران در این جستار دکتر مرتضی فلاح به نقش چامه‌سرایانِ بزرگِ زبانِ پارسی در پاسداری و نگهداشتِ پارسی، این میراثِ پرارج و ماندگار، و کوششِ آنان برایِ پاسداشتِ هویتِ ایرانی پرداخته است.
دوم اسفند: روز جهانی زبان پارسی دکتر حمید احمدی (استاد دانشگاه تهران): سالهاست که جریان‌های قوم‌گرا و کشورها و رسانه‌های بیگانه پشتیبان آنها روز جهانی زبان مادری در ٢١ فوریه (دوم اسفند) را تفسیر به رای کرده و با مصادره آن، به عنوان روز زبانهای محلی و قومی، کارزار شریرانه‌ای علیه زبان فارسی، زبان ملی و مادری، همه ایرانیان به راه انداخته‌اند. دقت عمیق نکردن در فلسفه […]
شبکه‌های اجتماعی با خط و زبان ما چه می‌کنند؟ گفت‌وگوی آسیب‌شناسانه با دستور (دکتر) علی‌اشرفِ صادقی دربارهی دبیره و زبانِ پارسی در رایاتار (اینترنت)
دیدگاهی بنویسید.