
کورش جنتی
واژۀ «سیاست» یکی از پُربَسامدترین وامواژههای زبان پارسی است. از آنجا که «سیاست» واژهای پایهای و بسیار پرکاربرد است، سزاوار است که در اندیشۀ یافتن جایگزینی پارسی برای آن باشیم.
پیشینۀ واژۀ «سیاست»
«سیاست» وامواژهای است عربی به معنای «رام کردن و پرورش دادن اسب، نظم بخشیدن، مجازات کردن و تنبیه کردن». در متنهای کهن زبان پارسی واژۀ «سیاست» بیشتر در همین معنای «تنبیه کردن/ مجازات کردن» به کار رفته است. گویی در ذهن اعراب نظم بخشیدن با مجازات و تنبیه گره خورده بوده است. دریافتی که ما امروز از واژۀ «سیاست» داریم هماَرز معنایی است که بر واژۀ پولیتیکس یونانی بار شده است. یونانیان در دولتشهرهایی میزیستند که به آنها «پولیس» میگفتند و به دانشی که به ادارۀ این دولتشهرها میپرداخت «پولیتیکس» یا «دانش شهرگردانی » میگفتند. امروز واژۀ «سیاست» در همین معنا فهمیده میشود. یعنی مدیریت و ادارۀ کارها از راه چارهجویی و اندیشهورزی به گونهای که برای حل مشکلات گروههای انسانی به کمترین میزان خشونت نیاز باشد. به پیروی از همین معنا، واژۀ «سیاستمدار» نیز برای اشاره به کسی به کار میرود که برای گشودن گره مشکلات و پیشبرد کارها بیش از هر ابزار دیگری از ابزارهای زبانآوری، گفتگو، منطق و اندیشهورزی بهره میبرد.
«رایمان» همارزی برای «سیاست»
با نگرداشت معنای امروزین واژۀ سیاست، نگارنده واژۀ «رایمان» را همارز این وامواژه پیشنهاد میکند. «رایمان» از دو بخش ساخته شده است: «رای» به معنای «اندیشه»+ پسوند نامساز «مان». بخش نخست این واژه را با همین معنا در واژههای «رایزنی» و «رایزن» میبینیم. پسوند «مان» نیز در واژههایی مانند: «ساختمان»، «زایمان»، «گفتمان»، «هودمان»(اقتصاد)، «زادمان»(نسل) و… دیده میشود. بر پایۀ این، ساختمان واژۀ «رایمان» میتواند رسانندۀ هر معنایی باشد که در آن اندیشهورزی نقش کانونی و برجسته دارد. با پُرنگری به ساختمان واژۀ «رایمان»، این واژه بهخوبی میتواند رسانندۀ معنایی باشد که ما از «سیاست» در ذهن داریم؛ یعنی کنشی چارهجویانه که بر شالودۀ اندیشهورزی استوار شده است.
همچنین واژۀ «رایمان» با واژههای «هازمان»(جامعه) و «هودمان»(اقتصاد) که با هم باهمایی دارند، هماهنگی آوایی بالایی دارد و همین نکته میتواند به جا افتادن این خوشۀ معنایی در ذهن پارسیزبانان یاریرسان باشد.
جستارهای وابسته
«هودمان» هماَررزی برای «اقتصاد» نگارنده برای وامواژۀ «اقتصاد» واژۀ پارسی و سَرۀ «هودمان» را پیشنهاد میکند. «هودمان» از دو بخش ساخته شده است: «هود»+ «مان». «هود» کوتاهشدۀ واژۀ «هوده» به معنای «نفع/ فایده» است، (چنانکه «بیهوده» معنای «بیفایده» دارد) و «مان» پسوند نامساز است، چنانکه در «زایمان»، «ساختمان»، «گفتمان»(دیسکورس) «زادمان»(نسل) و...
بر پایۀ این […]
«اگربست» و «اگربسته»، برابرهایی برای «شرط» و «مشروط» واژههای «شرط»، «مشروط»، «شروط» و «شرط گذاشتن» را میتوان در ردهی وامواژههای بدخیم دستهبندی کرد.
وامواژهی بدخیم وامواژهای است که جداشده دارد، یعنی همراه با خوشهی واژگانی خود به زبان وامگیرنده اندر شده است، مانند:
منع، مانع، ممنوع، ممنوعیت، ممانعت
با پرنگری به آسیبهای چنین وامواژههایی برابریابی برای آنها برای واژهگزین […]
چرا سَرهگرایی؟ کورش جنتی: جایگزین کردن واژههای بیگانه با واژگان پارسی (سَرهگرایی)، تنها از سرِ نگرانی برای «کیستی» نیست؛ که بنیادی دانشی دارد و مایهی پاسداشتِ ارجِ زبان، دریافتِ آسانتر، گسترشِ واژهسازی و پاسداری از دستور زبان پارسی […]
بی ریشۀ «ما» ساقۀ «من» خشکیده است کورش جنتی: همه ما از هر قومی که هستیم و با هر زبانی که سخن میگوییم، رودهای جداشده از یک دریای هویتی هستیم و زبان پارسی ما را به آن هویت یکپارچه و تاریخی پیوند میدهد. بی این زبان، رشتههای پیوند ما با گذشتۀ تاریخی و فرهنگی خود گسسته خواهد شد. بی این زبان به جای «ما»، «من»های جداماندهای برجای خواهد ماند. […]
زیستبوم جدید برنامهی درسی یا فدرالیسم زیرجُلکی؟ «زیستبوم جدید برنامهی درسی دورهی اول ابتدایی» طرحی است که بهتازگی اجرا شده است. در این طرح، دست مدیرکلهای استانها و دیگر کسان بانفوذ محلی («عناصر مؤثر محلی») باز گذاشته شده تا دربارهی آموزش زبانهای محلی و هرگونه آموزش دیگری تصمیمگیری کنند. از دیگر سو، دستورعمل این طرح چنان گنگ و ناروشن و چندپهلوست که هر برداشتی در حوزهی […]
پیشکشیِ «پارسیانجمن» به فرهنگِ ایران، همزمان با جشنِ فرخندهی مهرگان: سامانهی «پارسیویراست» راهاندازی شد پارسیویراست، که از امروز در نشانیِ (https://parsivirast.parsianjoman.org) در دسترسِ همگان است، ابزاری است هوشمند برایِ درستنویسی و پارسیسازیِ نوشتار. این سامانه با بهرهگیری از «هوشوارهی زبانی»، در راستایِ پالایش و پاسداری از زبانِ پارسی گام برمیدارد و […]
دیدگاهی بنویسید.