کورش جنتی
وام‌واژۀ «اقتصاد» یکی از پرکاربردترین وام‌واژه‌های زبان پارسی است. در این یادداشت برآنیم که واژه‌ای پارسی را به هم‌ارزی این وام‌واژه پیشنهاد کنیم. در راستای این یازه(مقصود) بهتر است نخست پیشینۀ واژه‌هایی را که در این معنا به کار برده شده‌اند بررسی می‌کنیم:
«اقتصاد» در عربی به معنی میانه‌روی و پرهیز از بیش‌روی و کم‌روی است. یعنی مدیریت پول و دارایی به گونه‌ای که میان درآمد و هزینه ترازمندی وجود داشته باشد.
در جهان پیشانوین پَرمانۀ(مَفهوم) اقتصاد پُرنگر(معطوف) به کوشش‌هایی بود که مردمان یک بومستان(منطقه) برای فراهم کردن نیازهای پایه‌ای خود انجام می‌دادند. ایرانیان برای زابِش(توصیف) چنین کوشش‌هایی از وام‌واژۀ «علم تدبیر منزل» بهره می‌بردند. «علم تدبیر منزل» خود تَرزبانشی(ترجمه‌ای) گرته‌بردارانه از واژۀ «اکونومیا» است. واژۀ «اکونومیا» نیز واژه‌ای یونانی است که از دو بخش «اُیکُس» به معنای «خانواده» و «نُمُس» به معنای «روش/ قانون» ساخته شده است. این واژه سپس‌تر به زبان لاتین و سپس زبانهای اروپایی راه می‌یابد. با بُنگشت(انقلاب) صنعتی دگرگونی‌های گسترده‌ای در زمینۀ ابزار و شیوه‌های تولید به وجود می‌آید که به افزایش چشم‌گیر کالا می‌انجامد. این واژه نیز از آن پس با گسترش معنایی در معنایی که امروزه می‌شناسیم، به کار می‌رود.
در زبان پارسی از زمان قاجار به این سو، دیگر واژۀ «علم تدبیر منزل» را برای زابِشَ(توصیف) چنین کنش گسترده و به‌شدت وابسته به ابزارهای صنعتی و نوینی گویا نمی‌دانستند، ازهمین رو برای رساندن یازۀ(مقصود) خود از واژۀ «اکونومی» یا واژه‌های دیگری بهره جستند. محمد علی فروغی در سال ۱۲۸۴ یعنی یک سال مانده به بُنگشت مشروطه کتابی را منتشر می‌کند به نام «اصول علم ثروتِ ملل». این کتاب در بُن(اصل) ترزبانش(ترجمۀ) کتابی است به نام economy politics. فروغی چنانکه از نام این کتاب برمی‌آید واژۀ «علم ثروت» را هم‌ارز واژۀ economy به کار می‌برد. پس از آن در سال ۱۳۱۴ مصطفی فاتح کتابچه‌ای منتشر می‌کند با نام «پیشنهاد واژه‌های دانش سودورزی». او در معرفی این کتاب می‌نویسد:
«دانش سودورزی که عرب‌ها آن را اقتصاد و اروپاییان اکونومی گفته‌اند».
بر پایۀ این نوشته در این زمان واژۀ «اقتصاد» هم‌اَرز «اکونومی» به کار می‌رفته است و او کوشیده هم‌ارزی پارسی برای این واژه و شماری دیگر از واژه‌های این زمینه علمی پیشنهاد کند. فاتح می‌نویسد که از جمله پیشنهادهای او برای واژۀ «اقتصاد»، واژه‌های «خانه‌داری»، «سودآسایی»، «سودشناسی» و سرانجام «سودورزی» است.
چنانکه از نوشتۀ فاتح برمی‌آید از دهۀ دوم سدۀ چهاردهم خورشیدی واژۀ «اقتصاد» رفته‌رفته در معنای «اکونومی» جا می‌افتد و واژۀ سَرۀ «سودورزی» نیز نمی‌تواند جایگزین آن شود.
اکنون که نزدیک به صد سال از کوشش ناموفق مصطفی فاتح برای سَره‌سازی واژۀ «اقتصاد» می‌گذرد، ما برآنیم که برای پارسی‌سازی این واژه دست به کوشش دیگری بزنیم.
«هودمان» هم‌اَرزی برای «اقتصاد»
نگارنده برای وام‌واژۀ «اقتصاد» واژۀ پارسی و سَرۀ «هودمان» را پیشنهاد می‌کند. «هودمان» از دو بخش ساخته شده است: «هود»+ «مان». «هود» کوتاه‌شدۀ واژۀ «هوده» به معنای «نفع/ فایده» است، (چنانکه «بیهوده» معنای «بی‌فایده» دارد) و «مان» پسوند نام‌ساز است، چنانکه در «زایمان»، «ساختمان»، «گفتمان»(دیسکورس) «زادمان»(نسل) و…
بر پایۀ این واژه‌گزینی، واژۀ «سود» را می‌توان در معنای «سود بانکی/ سهام و…» ویژه کرد و برای دیگر کاربردهایی که معنایی گسترده‌تر از سود مالی را پوشش می‌دهند واژۀ «هوده» را به کار برد. چنانکه می‌توان «هوده‌های نَفانی» را به جای «منافع ملی» پیشنهاد کرد.
جستارهای وابسته
بی ریشۀ «ما» ساقۀ «من» خشکیده است کورش جنتی: همه ما از هر قومی که هستیم و با هر زبانی که سخن می‌گوییم، رودهای جداشده از یک دریای هویتی هستیم و زبان پارسی ما را به آن هویت یکپارچه و تاریخی پیوند می‌دهد. بی این زبان، رشته‌های پیوند ما با گذشتۀ تاریخی و فرهنگی خود گسسته خواهد شد. بی این زبان به جای «ما»، «من»های جدامانده‌ای برجای خواهد ماند. […]
«اگربست» و «اگربسته»، برابرهایی برای «شرط» و «مشروط» واژه‌های «شرط»، «مشروط»، «شروط» و «شرط گذاشتن» را می‌توان در رده‌ی وام‌واژه‌های بدخیم دسته‌بندی کرد.
وام‌واژه‌ی بدخیم وام‌واژه‌ای است که جداشده دارد، یعنی همراه با خوشه‌ی واژگانی خود به زبان وام‌گیرنده اندر شده است، مانند:
منع، مانع، ممنوع، ممنوعیت، ممانعت
با پرنگری به آسیبهای چنین وام‌واژه‌هایی برابریابی برای آنها برای واژه‌گزین […]
دوم اسفند: روز جهانی زبان پارسی دکتر حمید احمدی (استاد دانشگاه تهران): سالهاست که جریان‌های قوم‌گرا و کشورها و رسانه‌های بیگانه پشتیبان آنها روز جهانی زبان مادری در ٢١ فوریه (دوم اسفند) را تفسیر به رای کرده و با مصادره آن، به عنوان روز زبانهای محلی و قومی، کارزار شریرانه‌ای علیه زبان فارسی، زبان ملی و مادری، همه ایرانیان به راه انداخته‌اند. دقت عمیق نکردن در فلسفه […]
بارگیریِ «تاریخِ زبانِ فارسیِ» ابوالقاسمی پارسی‌انجمن: «تاریخِ زبانِ فارسی» را استادِ زنده‌یاد محسنِ ابوالقاسمی در سه بخش گرد آورده است: بخشِ نخست به زبانِ پارسی در روزگارِ باستان (پارسه) پردازد که از هزاره‌ی نخست پیشاترسایی تا فروافتادنِ هخامنشیان را در بر می‌گیرد. بخشِ دوم با زبانِ پارسی در روزگارِ میانه (پارسیگ)، از فروافتادنِ هخامنشیان تا برآمدنِ صفاریان، سروکار دارد. بخشِ […]
آسیبهای زبان تازی بر زبان پارسی جاوید اشکانی: آیا زبان پارسی زبانی استوار است و توانایی واژه‌سازی دارد؟ و یا وارون آن، ناتوان از واژه‌سازی است؟ اگر پاسخ پرسش نخست «آری» باشد، پس چرا این همه واژه‌های تازی در نوشتارگان روزانه، آن هم از سوی نویسندگان، ترزبانان، دیده می‌شود؟ آیا نویسنده و ترزبان نمی‌تواند از زبان پارسی (نه فارسی) و واژه‌های برساخته‌ی آن در نوشتار و گفتار […]
زبانِ پارسی، ایران و فرهنگ‌نویسی (۲) به دنباله، بخشِ دومِ گفت‌وگوی علی بهرامیان با دکتر ژاله آموزگار و دکتر حسن انوری درباره‌ی «زبانِ پارسی، ایران و فرهنگ‌نویسی» را که در سی‌ام مهرماهِ ۱۳۹۸ در «بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار» انجام شده است […]
دیدگاهی بنویسید.