پارسیانجمن: نام «هرمز» در تنگه و آبخوستِ (جزیرهی) هرمز ریشه در نام «اهورامزدا» دارد و برآمده از دگرگونی این واژه در درازنای تاریخ زبانهای ایرانی (از پارسی باستان تا میانه و نو) است.
۱. ریشهشناسی و دگرگونی آوایی
از دیدگاه زبانشناسی، بر پایهی نبیگ زبان پارسیگ استاد رهام اشه، ریشهشناسی نام «هرمزد» چنین است:
→ ohrmezd (نیز ohrmazd) < *ahura-mazdā– (OPers. ahuramazdā-, Av. ahura- mazdā-, Parth. ohrmezd, Paz. hurmazda, hormezd).
از دیدگاه زبانشناسی تاریخی، فرآیند دگرگونی و نرمش آواییِ واژهی «هرمَزد» به «هرمُز» استوار و روشمند است. این دگرگونی بر پایهی دو پدیدهی شناختهشده است:
- سادهسازی خوشههای همخوان: افتادن همخوان پایانی «د» پس از «ز» (همانند دگرگونی مزد به مز).
- دگرگونی واکهای: چرخش آوایی و دگرگونی واکهی «اَ» به «اُ» در هجای پایانی.
۲. گواههای تاریخی
در گواههای نوشتاری کهن، همچون نوشتههای «آریان» (بر پایهی گزارشهای نئارخوس، دریاسالار یونانی در سدهی چهارم پیش از زایش)، از زیستگاهی آباد و بندری در کنارهی شاخاب پارس با نام «هارموزیا» (Harmozeia) یاد شده است که نشان از ریشهدار بودن این نام در روزگار باستان دارد.
۳. جابهجایی جاینام از خشکی به آبخوست
بر پایهی جغرافیای تاریخی، «هرمزِ» باستانی و سدههای نخستِ اسلامی از آغاز نام یک آبخوست (جزیره) نبوده که نام یک شهر و بندرگاهی آباد در خشکیِ مادر (در نزدیکی میناب امروزی) بوده است. در سدهی ۱۴ ترسایی و در پی یورشهای پیدرپیِ تاتارها و مغولان، فرمانروایانِ هرمز و مردمانِ آن بندر، برای در پناه ماندن از تاختوتازها، شهرِ باستانیِ خود را رها کرده و به آبخوستی در همان نزدیکی که در آن زمان «جَرون» (Jarun) نامیده میشد، رفتند. پس از این، آنان نامِ شهرِ پیشینِ خود (هرمز) را بر این آبخوستِ نو نهادند. پس از آن، نام جرون فراموش شد و آبخوستِ نو و آبراههی پیوسته به آن، «هرمز» نام گرفتند.
۴. ریشهشناسیهای بومی (عامیانه)
در کنار ریشهشناسیِ دانشیِ یادشده، ریشهیابی دیگر نیز در میان مردم آن بوم رواج دارد. برخی بر این باورند که این نام از دو پارهی «هور» (خور / خورشید یا لنگرگاه) و «مُغ» (نخل خرما) ساخته شده و رفتهرفته به هورمغ و سپس هرمز دگرگون شده است. با همهی این، از دیدگاه دانش زبانشناسیِ تاریخی و با درنگریستن به گواههای یونانی (مانند هارموزیا) که هزاران سال پیشینه دارند، دیدگاهِ «هور-مغ» پایهی استواری ندارد و ریشهیابیای عامیانه به شمار میآید.
برآیند
نام آبراهه و آبخوست هرمز، از دیدگاه ریشهشناسی دگرگونشدهی واژهی باستانیِ «اهورامزدا» است که در گذر زمان به هرمزد و هرمز کوتاهتر شده است. این نام از شهر و بندری کهن در کرانههای میناب بر جای مانده که در روزگار میانه، نامش را به آبخوستِ جرون و آبراههی پیرامونِ آن داد. پس، نام هرمز پیوندی ناگسستنی با پیشینهی باستانی و استورهای ایرانزمین دارد و جابهجاییهای جغرافیاییِ آن نشاندهندهی پویایی و ایستادگیِ باشندگانِ این بوم در برابر رویدادهای تاریخی و جنگهای تحمیلی است.
آگاهی: برای پیوند با ما میتوانید به رایانشانی azdaa@parsianjoman.org نامه بفرستید. همچنین برای آگاهی از بهروزرسانیهای تارنما میتوانید هموندِ رویدادنامه پارسیانجمن شوید و نیز میتوانید به تاربرگِ ما در فیسبوک یا تلگرام یا اینستاگرام بپیوندید.
جستارهای وابسته
نام خلیج فارس دکتر محمّد جواد مشکور: در این گفتار کوشیدهام از روی مدارک تاریخی و محکم و دنیاپسند که سلسله روایات آنها از قرنها پیش تا به امروز ادامه داشته است، تاریخچۀ نام واقعی «خلیج فارس» را ارائه کنم.
چراییِ فروافتادنِ سامانیان پارسیانجمن: مهدی سیدی در این پوشهی شنیداری به چراییِ فروافتادنِ فرمانرواییِ سامانیان میپردازد. سامانیان از ایراندوستترین سررشتهداران پس از اسلام بودهاند و جایگاهی برجسته در گسترش و بالشِ زبانِ پارسی داشتند. پایتختِ سامانیان شهرِ بخارا بود؛ شهری که امروزه بخشی از کشورِ ازبکستان است. رهبران این کشور، در چند دهۀ گذشته، با فشار و […]
بارگیریِ «شاهنامه»یِ فردوسی، چاپهایِ ماکان، وُلرس، مُل، مسکو و خالقی پارسیانجمن: «شاهنامه» کارنامهیِ سپندِ ایرانیانِ باستان، گرانسنگترین و پرارجترین نوشتهیِ پارسی و یکی از والاترین و بزرگترین نوشتههایِ ادبی جهان است. جز اینها، شاهنامهخوانی و شاهنامهپژوهی راهی بس شیرین است برایِ هر آن کس که خواستارِ آشناییِ ژرفپایه با تاریخ و فرهنگِ ایرانزمین و نیز پارسینویسیِ بهنجار و آیینمند […]
پویهی پایای پارسی دستور میرجلالالدین کزازی: زبان شکرین پارسی که گستردهترین و دلاویز ترین ادب جهان را در دامان خود پرورده است، پیشرفتهترین زبان در دودمان زبانهای آریایی است. دور نیست اگر بر آن باشیم که آیندهی این زبانها را در آیینهی زبان پارسی میتوان دید. این زبانها، اگر در دیگرگونی و پویایی بپایند، به زینههایی خواهند رسید که زبان پارسی آنها را […]
بارگیریِ «خطِ پهلوی» پارسیانجمن: «خطِ پهلوی» نوشتهی التفاتِ عبدیزاده است. بخشهای این نبیگ چنیناند: «پیشگفتار، درآمدی بر زباشناسی، زبانهای ایرانی، خط (دبیره)، خطِ میخی، خطِ پهلوی، خطِ اوستا، خطِ زبانِ پارسی، ساختمانِ واژگانِ پارسی، چگونگیِ واجهای پارسی، هزاورش، اعدادِ پارسی، چکیدهای از دستورزبانِ پارسی، گزیدهی متنِ پهلویِ مینوی خرد، گزیدهی متنِ پهلویِ […]
بحثی دربارهی صرف فعل در زبان علمی فارسی دکتر محمد حیدری ملایری- زبان علمی فارسی در گرایش جدید خود بسوی توانایی و غنای بیشتر … معادل اصطلاحهای واضح علمی را میسازد. از اینرو، تنها معنایی که مثلا به مصدر «آبیدن» در علم داده شده این است: «ترکیب کردن با […]
دیدگاهی بنویسید.