پارسیانجمن: نام «هرمز» در تنگه و آبخوستِ (جزیرهی) هرمز ریشه در نام «اهورامزدا» دارد و برآمده از دگرگونی این واژه در درازنای تاریخ زبانهای ایرانی (از پارسی باستان تا میانه و نو) است.
۱. ریشهشناسی و دگرگونی آوایی
از دیدگاه زبانشناسی، بر پایهی نبیگ زبان پارسیگ استاد رهام اشه، ریشهشناسی نام «هرمزد» چنین است:
→ ohrmezd (نیز ohrmazd) < *ahura-mazdā– (OPers. ahuramazdā-, Av. ahura- mazdā-, Parth. ohrmezd, Paz. hurmazda, hormezd).
از دیدگاه زبانشناسی تاریخی، فرآیند دگرگونی و نرمش آواییِ واژهی «هرمَزد» به «هرمُز» استوار و روشمند است. این دگرگونی بر پایهی دو پدیدهی شناختهشده است:
- سادهسازی خوشههای همخوان: افتادن همخوان پایانی «د» پس از «ز» (همانند دگرگونی مزد به مز).
- دگرگونی واکهای: چرخش آوایی و دگرگونی واکهی «اَ» به «اُ» در هجای پایانی.
۲. گواههای تاریخی
در گواههای نوشتاری کهن، همچون نوشتههای «آریان» (بر پایهی گزارشهای نئارخوس، دریاسالار یونانی در سدهی چهارم پیش از زایش)، از زیستگاهی آباد و بندری در کنارهی شاخاب پارس با نام «هارموزیا» (Harmozeia) یاد شده است که نشان از ریشهدار بودن این نام در روزگار باستان دارد.
۳. جابهجایی جاینام از خشکی به آبخوست
بر پایهی جغرافیای تاریخی، «هرمزِ» باستانی و سدههای نخستِ اسلامی از آغاز نام یک آبخوست (جزیره) نبوده که نام یک شهر و بندرگاهی آباد در خشکیِ مادر (در نزدیکی میناب امروزی) بوده است. در سدهی ۱۴ ترسایی و در پی یورشهای پیدرپیِ تاتارها و مغولان، فرمانروایانِ هرمز و مردمانِ آن بندر، برای در پناه ماندن از تاختوتازها، شهرِ باستانیِ خود را رها کرده و به آبخوستی در همان نزدیکی که در آن زمان «جَرون» (Jarun) نامیده میشد، رفتند. پس از این، آنان نامِ شهرِ پیشینِ خود (هرمز) را بر این آبخوستِ نو نهادند. پس از آن، نام جرون فراموش شد و آبخوستِ نو و آبراههی پیوسته به آن، «هرمز» نام گرفتند.
۴. ریشهشناسیهای بومی (عامیانه)
در کنار ریشهشناسیِ دانشیِ یادشده، ریشهیابی دیگر نیز در میان مردم آن بوم رواج دارد. برخی بر این باورند که این نام از دو پارهی «هور» (خور / خورشید یا لنگرگاه) و «مُغ» (نخل خرما) ساخته شده و رفتهرفته به هورمغ و سپس هرمز دگرگون شده است. با همهی این، از دیدگاه دانش زبانشناسیِ تاریخی و با درنگریستن به گواههای یونانی (مانند هارموزیا) که هزاران سال پیشینه دارند، دیدگاهِ «هور-مغ» پایهی استواری ندارد و ریشهیابیای عامیانه به شمار میآید.
برآیند
نام آبراهه و آبخوست هرمز، از دیدگاه ریشهشناسی دگرگونشدهی واژهی باستانیِ «اهورامزدا» است که در گذر زمان به هرمزد و هرمز کوتاهتر شده است. این نام از شهر و بندری کهن در کرانههای میناب بر جای مانده که در روزگار میانه، نامش را به آبخوستِ جرون و آبراههی پیرامونِ آن داد. پس، نام هرمز پیوندی ناگسستنی با پیشینهی باستانی و استورهای ایرانزمین دارد و جابهجاییهای جغرافیاییِ آن نشاندهندهی پویایی و ایستادگیِ باشندگانِ این بوم در برابر رویدادهای تاریخی و جنگهای تحمیلی است.
آگاهی: برای پیوند با ما میتوانید به رایانشانی azdaa@parsianjoman.org نامه بفرستید. همچنین برای آگاهی از بهروزرسانیهای تارنما میتوانید هموندِ رویدادنامه پارسیانجمن شوید و نیز میتوانید به تاربرگِ ما در فیسبوک یا تلگرام یا اینستاگرام بپیوندید.
جستارهای وابسته
نام خلیج فارس دکتر محمّد جواد مشکور: در این گفتار کوشیدهام از روی مدارک تاریخی و محکم و دنیاپسند که سلسله روایات آنها از قرنها پیش تا به امروز ادامه داشته است، تاریخچۀ نام واقعی «خلیج فارس» را ارائه کنم.
«آیینهی نوروز» سرودهای به پارسیِ سره از بزرگ امید پارسیانجمن: «آیینهی نوروز» سرودهی احمد شکیب (بزرگ امید) از چامهسرایانِ بَغلانِ خراسان است. وی در پیشگفتارِ این سروده گوید: «اگر زبانهای لاتین و یونانی باستانی فروخفتند، و اگر سانسکریت جا را برای زبانها و گویشهای امروزین تهی کرد، پارسی ماندگار ایستاد، و به گفتهی جاویدانیاد «پرویز ناتل خانلری» هنوز آن فارسیِ پهلوان است که بود. آنچه […]
بارگیریِ «فرهنگِ تاتی و تالشیِ» عبدلی پارسیانجمن: تاتیان و تالشیان دو تیرهی ایرانیاند که بیشتر در کنارههای دریای کاسپین و آذربایجان میزیند. بر پایهی گواههای استوار و روشنِ تاریخی و زبانشناختی، زبانی که تاتیان بدان سخن میگویند تا چهارسد سالِ پیش (تا زمانِ صفویان) زبانِ همهی آذربایجانیان بود که گسترهاش تا به قزوین نیز میرسید، لیک با ترکتازیِ زبانِ ترکی زبانِ تاتی […]
بنیادهای دانشی واژهسازی و واژهگزینی پارسیانجمن: جُستار «مبانی علمی واژهسازی و واژهگزینی» نوشتهی علی کافی به «واژهگزینی به مثابهی دانش»، «تعریفها»، «چند اصلِ موضوع علم واژهگزینی»، «روشهای مهم واژهگزینی» و «ضوابط واژهگزینی» میپردازد که به کار نویسندگان و پژوهشگران و گردانشگران و واژهسازان و سنجشگران […]
۱۰۲. نمایشگر
همتای پارسی «دُشَک» چیست؟ شهربراز: امروزه در زبان پارسی برای نامیدن بخشی از بستر که در زیر جای میگیرد و روی آن میخوابیم واژهی ترکیتبار «دُشک» یا «تُشک» را به کار میبریم. واژهی پارسی همتای «دُشک» که در شاهنامه و دیگر نوشتارهای پارسی کهن به کار رفته است «نِهالین» است که به گونهی «نِهالی» کوتاه شده […]
دیدگاهی بنویسید.