پارسیانجمن: نام «هرمز» در تنگه و آبخوستِ (جزیرهی) هرمز ریشه در نام «اهورامزدا» دارد و برآمده از دگرگونی این واژه در درازنای تاریخ زبانهای ایرانی (از پارسی باستان تا میانه و نو) است.
۱. ریشهشناسی و دگرگونی آوایی
از دیدگاه زبانشناسی، بر پایهی نبیگ زبان پارسیگ استاد رهام اشه، ریشهشناسی نام «هرمزد» چنین است:
→ ohrmezd (نیز ohrmazd) < *ahura-mazdā– (OPers. ahuramazdā-, Av. ahura- mazdā-, Parth. ohrmezd, Paz. hurmazda, hormezd).
از دیدگاه زبانشناسی تاریخی، فرآیند دگرگونی و نرمش آواییِ واژهی «هرمَزد» به «هرمُز» استوار و روشمند است. این دگرگونی بر پایهی دو پدیدهی شناختهشده است:
- سادهسازی خوشههای همخوان: افتادن همخوان پایانی «د» پس از «ز» (همانند دگرگونی مزد به مز).
- دگرگونی واکهای: چرخش آوایی و دگرگونی واکهی «اَ» به «اُ» در هجای پایانی.
۲. گواههای تاریخی
در گواههای نوشتاری کهن، همچون نوشتههای «آریان» (بر پایهی گزارشهای نئارخوس، دریاسالار یونانی در سدهی چهارم پیش از زایش)، از زیستگاهی آباد و بندری در کنارهی شاخاب پارس با نام «هارموزیا» (Harmozeia) یاد شده است که نشان از ریشهدار بودن این نام در روزگار باستان دارد.
۳. جابهجایی جاینام از خشکی به آبخوست
بر پایهی جغرافیای تاریخی، «هرمزِ» باستانی و سدههای نخستِ اسلامی از آغاز نام یک آبخوست (جزیره) نبوده که نام یک شهر و بندرگاهی آباد در خشکیِ مادر (در نزدیکی میناب امروزی) بوده است. در سدهی ۱۴ ترسایی و در پی یورشهای پیدرپیِ تاتارها و مغولان، فرمانروایانِ هرمز و مردمانِ آن بندر، برای در پناه ماندن از تاختوتازها، شهرِ باستانیِ خود را رها کرده و به آبخوستی در همان نزدیکی که در آن زمان «جَرون» (Jarun) نامیده میشد، رفتند. پس از این، آنان نامِ شهرِ پیشینِ خود (هرمز) را بر این آبخوستِ نو نهادند. پس از آن، نام جرون فراموش شد و آبخوستِ نو و آبراههی پیوسته به آن، «هرمز» نام گرفتند.
۴. ریشهشناسیهای بومی (عامیانه)
در کنار ریشهشناسیِ دانشیِ یادشده، ریشهیابی دیگر نیز در میان مردم آن بوم رواج دارد. برخی بر این باورند که این نام از دو پارهی «هور» (خور / خورشید یا لنگرگاه) و «مُغ» (نخل خرما) ساخته شده و رفتهرفته به هورمغ و سپس هرمز دگرگون شده است. با همهی این، از دیدگاه دانش زبانشناسیِ تاریخی و با درنگریستن به گواههای یونانی (مانند هارموزیا) که هزاران سال پیشینه دارند، دیدگاهِ «هور-مغ» پایهی استواری ندارد و ریشهیابیای عامیانه به شمار میآید.
برآیند
نام آبراهه و آبخوست هرمز، از دیدگاه ریشهشناسی دگرگونشدهی واژهی باستانیِ «اهورامزدا» است که در گذر زمان به هرمزد و هرمز کوتاهتر شده است. این نام از شهر و بندری کهن در کرانههای میناب بر جای مانده که در روزگار میانه، نامش را به آبخوستِ جرون و آبراههی پیرامونِ آن داد. پس، نام هرمز پیوندی ناگسستنی با پیشینهی باستانی و استورهای ایرانزمین دارد و جابهجاییهای جغرافیاییِ آن نشاندهندهی پویایی و ایستادگیِ باشندگانِ این بوم در برابر رویدادهای تاریخی و جنگهای تحمیلی است.
آگاهی: برای پیوند با ما میتوانید به رایانشانی azdaa@parsianjoman.org نامه بفرستید. همچنین برای آگاهی از بهروزرسانیهای تارنما میتوانید هموندِ رویدادنامه پارسیانجمن شوید و نیز میتوانید به تاربرگِ ما در فیسبوک یا تلگرام یا اینستاگرام بپیوندید.
جستارهای وابسته
نام خلیج فارس دکتر محمّد جواد مشکور: در این گفتار کوشیدهام از روی مدارک تاریخی و محکم و دنیاپسند که سلسله روایات آنها از قرنها پیش تا به امروز ادامه داشته است، تاریخچۀ نام واقعی «خلیج فارس» را ارائه کنم.
وامواژهها و زورواژهها کورش جنتی: بسیاری از واژگان عربی و مغولی در زبان پارسی زورواژه هستند نه وامواژه. برای نمونه هنگامی که زبان پارسی واژههای زیبای «پزشک» و «سپاس» را دارد دیگر نیازی به واژههای «طبیب» و« تشکر» نداشته است واین واژگان تنها به میانجی چیرگی سیاسی گروه پیروز به زبان پارسی زورآور […]
آسیبشناسیِ پارسیِ سره منوچهرِ فروزنده فرد: نگارنده سرِ آن دارد که در این نوشتارِ کوتاه به بررسیِ برخی از نادرستیهای فرهنگِ واژگانِ پارسی بپردازد. آماجِ نگارنده تنها آسیبشناسیِ فرهنگنویسی و پارسینگاریست، نه چیزِ […]
نوآوریهای ابوریحان بیرونی در ساختن واژههای دانشی پارسی استاد جلال متینی در این جستار نوآوریهای بیرونی در ساختِ واژههای دانشیِ پارسی را برمینمایند و نیز میافزایند که این نوآوریها با بیرونی و پورسینا و دیگر دانشمندانِ ایرانیِ پس از اسلام آغاز نشدهاند و بیگمان ریشه در زبانِ پارسی به روزگارِ هخامنشیان (پارسه/ پارسیِ باستان) و ساسانیان (پارسیگ/ پهلوی) دارند. […]
هویتخواهی ایرانیان: شاهنامۀ ابومنصوری کورش جنتی: پس از تازش تازیان به سرزمین ایران، زندگی مردم ایران دستخوش دگرگونیهای ژرفی شد. ازداهای فراوانی دربارۀ دو سدۀ نخست هجری نداریم. آنچه هست، جنگ بوده و شورشهای اعتراضی گاه به گاه و در فِتادهایی (مواردی) دیسهگیری (شکلگیری) جنبشهای ایرانگرایانه برای رودررویی با ستم فرمانسالاران […]
زبان آذربایجان شهربراز: زبان مردم آذربایجان مانند باقی مردم ایران از خانوادهی زبانهای ایرانی بوده که به خاطر ساکن شدن ترکمانان و ترکان و به ویژه از دوران صفویان اندک اندک به زبان ترکی تبدیل شده است و البته این ترکی به خاطر زیرچینههای (substrata) زبانی و فرهنگی سخنگویان خود بسیار زیر تاثیر پارسی […]
دیدگاهی بنویسید.