کورش جنتی: بسیاری میپرسند که آیا علمی و منطقی است که بخواهیم وامواژهای آشنا را از زبان بزداییم و واژهای پارسی را به جایش بگذاریم؟ آری! جز انگیزههای هویتی و میهنپرستانه، دلایل علمی و کارکردیِ دیگری هم هست که از برنامهریزی زبانی با گرایش سَره پشتیبانی میکند. چند دلیل را با هم مرور میکنیم:
۱. انتظار میرود که واژههای بنیادین هر زبان از خودش باشد. وارد شدن وامواژه به لایههای زیرین و بنیادین زبان، از شأن زبان میکاهد. برای نمونه شایسته نیست دانشآموز ایرانی چهار عمل اصلی ریاضی (ضرب، تقسیم، جمع و تفریق) را با واژههای عربی یاد بگیرد، یا اینکه دستور زبان خودش را با واژههای عربی نظیر مفعول، مسند، فعل، مضاف، مضافالیه و… بیاموزد. شیوهی نوشتار کسانی چون حسن تقیزاده و علامه قزوینی نمونهوارِ نوشتههایی است که با کاربرد نابجای وامواژه از شأن زبان پارسی کاستهاند.
۲. واژههای خودی روند آموزش و فهم مطالب را آسان میکنند. چنانکه برای یک ایرانی یادگیری و بهخاطرسپاری واژههای «خورشیدگرفتگی» و «ماهگرفتگی» بسیار آسانتر از «کسوف» و «خسوف» است. از همین روست که برخی کشورها برنامهریزی زبانی خود را به گونهای پیش میبرند که وامواژههای علمی و جاافتاده را هم جایگزین کنند؛ تا جایی که برخی کشورها برای «نوترون» و «پروتون» هم برابرسازی کردهاند.
۳. واژهها، بهویژه واژههای عربی، خوشهای هستند. اگر جلوی یکی را نگیریم، واژههای دیگری هم وارد زبان میشوند؛ چنانکه در پی واژهی «علم»، واژههای عالم، معلوم، علامه، علوم و… نیز وارد زبان شدند.
۴. واژهسازی نگاه به آینده دارد. اگر فرهنگستانِ نخست، واژهی «پزشک» را جایگزین «طبیب» نکرده بود، اکنون برابرهای زیر را نداشتیم:
چشمپزشک، دندانپزشک، دامپزشک، پزشکی، ساختمان پزشکان، پیراپزشکی و…
۵. وامواژهها، بهویژه وامواژههای خوشهای، ساختار دستوری زبان را زیر هَنایش (تأثیر) میگیرند. برای نمونه، هنگامی که «قتل، قاتل و مقتول» جای «کشتن، کشنده و کشته» را میگیرند، در واقع یک ساختار دستوری، جای ساختار دستوریِ دیگری را میگیرد.
آگاهی: برای پیوند با ما میتوانید به رایانشانی azdaa@parsianjoman.org نامه بفرستید. همچنین برای آگاهی از بهروزرسانیهای تارنما میتوانید هموندِ رویدادنامه پارسیانجمن شوید و نیز میتوانید به تاربرگِ ما در فیسبوک یا تلگرام یا اینستاگرام بپیوندید.
جستارهای وابسته
اندر چرایی سَرهگویی و سَرهنویسی دکتر میرجلال الدین کزّازی- وامواژههای درشتناک و ناهموار و گوشآزار، بافتار نازک و دلاویز و آهنگین زبان پارسی را میپریشند و زنگ و آهنگ خنیایی آن را زیان میرسانند. آسیبهای دیگر که از این رهگذر به دیگر سامانههای زبان همچون سامانه گردانشی (صرفی و نحوی) و ماناشناختی (معنیشناختی) میرسد، نهان است و دیرپیدا و زبان را از درون میفرساید و […]
نگرِ میرزا فتحعلی آخوندزاده دربارۀ پارسی سره پارسیانجمن: میرزا فتحعلی آخوندزاده (بنیادگذارِ اندیشهی سنجشگرانه[=انتقادی] و پدر نمایشنامهنویسی و ایرانگراییِ نوین) در نامهای به شاهزاده میرزا جلالالدوله، نویسندۀ نامۀ خسروان که تاریخ ایران باستان را به پارسی سره نوشته بود، چنین نگاشته است […]
هفت فرنود مهادین (دلیل اصلی) ناسازگاران با پالایش زبان پارسی * زبان تازی، گرفتار کالبدهاست و اندیشه را نیز ناگزیر در همان مرز گرفتار کرده. * سازههای زبان تازی، گویایی سازههای زبانهای هندواروپایی را ندارند. * واژگان تازی به انگیزه نبودن نوآوری هر کدام با چند چم بار شدهاند که زبان را گنگ […]
«پارسینویسی» پیشزمینهی بازسازیِ آگاهیِ درهمشکستهی ایرانشهری بزرگمهرِ لقمان: پس از تازشِ تازیان و از میان رفتنِ دوگانهی دین و شهریاری، زبانِ پارسی تنها نمودگاهِ ایرانیبودن و نگهدارندهی آگاهیِ درهمشکستهی ایرانیان گشت. این زبان، هر چند دنبالهی زبانِ پارسیگ است، از آنجا که زبانِ پساتازشی است زبانی است تازشزده که لایههای واژگانی و دستوریاش در کشمکشی پیوسته با یکدیگرند. هم از این روست که […]
با واژههای دَساتیری مهربانتر باشیم کورش جنتی: هر زبانی ساختار و سنجیدارهایی (قواعدی) دارد که آشنایی و پایبندی به آنها بهویژه برای کسانی که با زبان سروکار دارند، بایسته است. اگر این سنجیدارها را رها کنیم زبانمان بیدروپیکر و آشفته خواهد شد. با همۀ این، قالبهای زبانی خشک و ناروادار نیستند. زبان نیز چونان یک زیستمند زاستاری (موجود طبیعی) در روند فَرگَشت خود به فراخور نیاز […]
تاریخچۀ کوتاهی از دشمنی با نوواژهها کورش جنتی: پادورزی (مخالفت) با نوواژهها عمری به درازای تاریخ واژهگزینی دارد. آگاهی به این تاریخچه و سرنوشت نوواژههایی که با آنها پادورزی شده است به پارسیزبانان کمک میکند تا برخورد پختهتر و سنجیدهتری با نوواژههای پارسی داشته […]
آفرین ، سپاس از شما از برای این نوشتار بخردانه تان ، همانگونه که در این نوشتار نیز نیز یاد آور شدید : دشواری وامواگهای ( واموژگان ) از عربی در پارسی اینست که بدنبال خودش زنجیره ایی از دهها واگ دیگر و نیز نابسامانی های دستورزبانی را نیز در ساختار زبان پارسی می گنجاند و ساختار زبان را تا بسامان و ناهنچار میگرداند برای نمونه ” سبب –» اسباب —» مسبب … ،عمل —اعمال —معمول— عمله … ، حرم –حرمت –حریم –احترام —، و همین روش به منشی می انجامد که این دستور زبان عربی را به نادرستی بایسته در همه واک های پارسی کاربرد بدانند همچون : دفتر دفاتر ، سبزی سبزیجات ..استاد اساتید
و وارون آن واگ های از زبان های اروپایی با دستور زبان پارسی بومی میشود برای نمونه اگر امروزه در زبان فارسی واگ های تلویزیون ، موبایل ، کامپیوتر .. بکار میبرند آنها را با روش دستوری پارسی چند واره ( جمع/ پلورال ) میگردانیم تلویزیونها ، موبایل ها ، گامپیوتر ها و نیز از ریشه های واگ های ازوپایی همچون ” چک ” از آن کارواگ ( فعل ) چک کردن را میسازیم که هنجارمندِ درست زبان پارسی است ، بدیگر سخن : هر چه از زبان عربی به پارسی بیاید گرایش به ویران گری و ناهنجارسازی ساختار زبان پارسی را دارد ولی زبانهای اروپایی از سوی دیگر از راهمسویی و یکسان سازی با ساختار درونی زبان پارسی خود را میگنجانند