عباس سلیمی آنگیل (دبیر کارگروه آسیبشناسی پارسیانجمن): ویدئویی در رسانههای همگانی دستبهدست میشود که در آن دو کارشناس (بر من روشن نشد که در چه کاری شناسا هستند) گفتوگو میکنند و یکیشان میگوید: «هر واژهی فرهنگستان ۶۴ میلیون تومان آب خورده است!»
از فرهنگستان زبان و ادب فارسی خردهها میتوان گرفت که نمونهاش را در اینجا میتوانید ببینید، اما آنچه این کارشناسواره میگویند آشکارا نادرست است و جز یاوه نامی ندارد. بودجهی فرهنگستان در سیزده کارگروه این نهاد هزینه میشود:
آموزش زبان و ادبیات فارسی، ادبیات تطبیقی، دانشنامهی تحقیقات ادبی، دستور زبان فارسی و رسمالخط، زبانها و گویشهای ایرانی، مطالعات زبان و ادب فارسی در آسیای صغیر، ادبیات انقلاب اسلامی، ادبیات معاصر، تصحیح متون، دانشنامهی زبان و ادب فارسی در شبهقاره، زبان و رایانه، فرهنگنویسی، واژهگزینی.
در این میان، روشن نیست که دو کارگروه ادبیات معاصر و ادبیات انقلاب اسلامی، با اینهمه خداوندگار و سرپرست در دمودستگاههای گوناگون، چه پیوندی با فرهنگستان دارند؟ برای ادبیات تطبیقی هم میتوان چنین پرسشی درانداخت. از دیگر سو، پویایی کارگروههای زبان و رایانه و واژهگزینی اندک است.
اشارهای به چند پژوهش سترگ و هزینهبر فرهنگستان
دانشنامهی زبان و ادب فارسی: این دانشنامه که هر چند سال یکبار روزآمد میشود، نخستین و تنها دانشنامهی ویژهکارانهی ادبیات فارسی است و اینک در چهارده جلد در دسترس است.
دانشنامهی زبان و ادب فارسی در شبهقارّه: این دانشنامه را گروه شبهقارهی فرهنگستان درمیآورد و اکنون پنج جلد آن در دسترس است.
فرهنگ جامع زبان فارسی: این فرهنگ هنوز در آغاز راه است. برتریاش بر فرهنگهای دیگر بر جویندگان پوشیده نیست. اگر روزی به سرانجام برسد و در وبگاه فرهنگستان در دسترس باشد، فارسیزبانان از فرهنگهای دیگر بینیاز خواهند شد.
زبانها و گویشهای ایرانی: گروه زبانها و گویشهای ایرانی فرهنگستان تاکنون بسیاری از زبانها و گویشهای ایرانی را گردآوری و ثبت کرده است. این پژوهشها را از انتشارات فرهنگستان میتوان خرید.
افزون بر اینها، در هر کارگروه فرهنگستان چندین پژوهش در حال انجام است و یکی از آنها دانشنامهی زبان و ادب فارسی در آسیای صغیر است. همچنین مجلهی نامهی فرهنگستان، مجلهی مطالعات آسیای صغیر، انتشارات فرهنگستان، پیکرهی جامع فرهنگستان (دادگان فرهنگستان) و… نیز دیگر بخشهای پویای این نهادند.
گروهی از استادان دانشور و دلسوز زبان و ادب فارسی، ایرانی و انیرانی، در فرهنگستان سرگرم کارند؛ بماند که این شایستهسالاری در همهی کارگروهها به یک اندازه نیست و در فرهنگستان هم استادانی یافت میشوند که در جستارها و پژوهشهایشان نادرستیهای پیشپاافتاده بسیار است و شاید با زدوبند خود را در این نهاد جای دادهاند. با این حال، تا جایی که من میدانم و آگاهم، هنوز فرهنگستان به بیماری پژوهشگاه علوم انسانی، دانشگاه تهران و… دچار نشده و هنوز هم آدمهای ایرانستیز نتوانستهاند به این نهاد رخنه کنند و با مالیات مردم ایران و در پوشش پژوهشگر پیگیر منافع کشورهای دیگر باشند. اینکه سرپرستی و پاسخداری فرهنگستان با چهرهای سیاسی است، نباید انگیزهای برای نادیده گرفتن خدمتهای ارزندهی استادان این نهاد باشد.
ناسزاگویان به فرهنگستان چند دستهاند:
۱. برخی از دانشآموختگان نوواژههراس. نقدهای این دسته کموبیش چیزی جز ریشخند و سخنان بیپایه نیست. نمونههای باسواد این منتقدان را در آغاز سدهی گذشتهی خورشیدی (زمان فرهنگستان نخست) باید جستوجو کرد.؛ کسانی که به پروپای «دانشگاه» و «دادگستری» و… میپیچیدند، اما گذر زمان نشان داد که نقدهایشان نادرست بوده است.
۲. برخی از ادیبان سنتی و برخی از چپهای مخالفخوان و قلندرمنش هم از دیدگاه خود با فرهنگستان پادورزی میکنند.
۳. گروه دیگری هم هستند که فرهنگستان را با واژههای عربی مهربان میبیند و از این چشمانداز فرهنگستان را سرزنش میکنند.
۴. گروهی دیگر از ناسزاگویان به فرهنگستان کسانیاند که میخواهند کنش سیاسی بیخطر بورزند و دیواری کوتاهتر از فرهنگستان نمییابند. گویی برخیها هم بدشان نمیآید سر نقدها و خردهگیریها را به سوی نهادهایی چون فرهنگستان بگیرند و خود از پاسخگویی برهند!
۵. واگرایان قومی و مذهبی. اینان دردشان این است که چرا فرهنگستان به پویایی زبان فارسی خدمت میکند. در حالی که اگر فرهنگستان نبود، شاید هیچ نهاد دیگری در این اندازه به زبانها و گویشها گوناگون ایرانی نمیپرداخت و آنها را به شیوهای روشمند گردآوری نمیکرد.
فرهنگستان را باید نقد کرد. نقد چیزی است و دروغ تودهپسند چیزی دیگر. پس گزارهی «هر واژهی فرهنگستان ۶۴ میلیون تومان آب خورده است» دروغ و یاوه است.
آگاهی: برای پیوند با ما میتوانید به رایانشانی azdaa@parsianjoman.org نامه بفرستید. همچنین برای آگاهی از بهروزرسانیهای تارنما میتوانید هموندِ رویدادنامه پارسیانجمن شوید و نیز میتوانید به تاربرگِ ما در فیسبوک یا تلگرام یا اینستاگرام بپیوندید.
جستارهای وابسته
نشست کانالهای زبان و ادب فارسی دربارهٔ جایگاه و نقش فرهنگستان بیستونهم اردیبهشت، نخستین نشست کانالهای زبان و ادب فارسی بهمیزبانی چشموچراغ برگزار شد. این نشست، با باشندگی نمایندگان کانالهای «پارسیانجمن»، «پارسی در برابر فارسی»، «خانهٔ ویراستار»، «فرهنگور» و «ویراویراست» برگزار شد و باشندگان دربارهٔ جایگاه و نقش فرهنگستان زبان و ادب فارسی رایزنی […]
فرهنگستان زبان و سیاست آن (۸) استاد داریوش آشوری: سیاست فرهنگستان زبان ایران در زمینۀ بهرهگیری از مایههای زبان فارسی و حتا زبانهای ایرانی برای گسترش زبان علمی و فنی سیاستی است درست و ناگزیر، ولی اگر این سیاست مطلق و بیهیچ استثنا بخواهد اجرا شود، گرفتاریها و تنگناهای خاص خود را پیش […]
درنگی بر نوشتهی دویچهوله دربارهی نوواژگان فرهنگستان پارسیانجمن: نوشتارهایی از این دست یا آگاهانه و از سر دشمنی با زبان پارسی است یا ناآگاهانه و از سوی کسانی نوشته میشود که شوربختانه به انگیزههای فرهنگی، سیاسی و .. ریشخند کردن زبان پارسی و فرهنگ ایرانی خود را از نشانههای روشنفکری میدانند. […]
قطبنمای راه واژهسازان عباس سلیمی آنگیل: کموبیش، هیچکدام از واژههایی که خوشساخت یا ترانما نبودهاند و یا بر پایهی دستور زبان فارسی ساخته نشدهاند، بخت پذیرش و ماندگاری هم نداشتهاند. این همان نکتهی باریکتر از مویی است که واژهسازان باید آن را پیش چشم بدارند. واژههای پذیرفتهشده، بهویژه واژههایی که در آغاز بر سرشان درگیری و ناهمداستانی بود (مانند […]
آنکه آموخت و نکرد (نگاهی به ویراست تازهی دستور خط فارسی) عباس سلیمی آنگیل: پس از اینکه این کتاب در وبگاه فرهنگستان برای بارگیری گذاشته شد، نقدهای بسیاری دربارهاش نوشتند و خردهها گرفتند درست و نادرست. شمار بالای نقدها و بررسی همهی سویههای کتاب، من را از نوشتن بازداشت. در اینجا میخواهم از چشماندازی دیگر به این کتاب بنگرم؛ از این چشمانداز که خود نویسندگان و ویراستاران این کتابچه تا چه […]
نامگذاری وزارتخانهها در زمان رضاشاه فرهنگستان ایران با عضویت گروهی از دانشمندان و ادیبان و دو تن از سران ارتش در سال ۱۳۱۴ آغاز به کار کرد و مهمترین کار آن برابریابی برای واژههای بیگانه بود که شامل برگرداندن نام برخی از وزارتخانهها به فارسی نیز میشد. در این گزارش کوتاه، با نگاهی به برخی از اسناد فرهنگستان ایران، پیشنهادها و برابریابیهای فرهنگستان رضاشاهی را برای نام […]
اگر بخواهیم فرهنگستان زبان پارسی کار آمدی داشته باشیم این پیشنهاد ها را باییستی بدیده آورد :
۱- منش و کنش و آرمان فرهنگستان را از هر گونه ایدیولوژی و گرایش های سیاسی دور نگه داریم
۲- دبیران فرهنگستان بایستی براستی دلبستگی و وابستگی نخستشان تنها به زبان پارسی دری باشد نه اینکه زبان بیگانه ایی را ( چه عربی و چه دیگر زبانهای قومیتی را ) برتر و مقدس بشمارند و گرایشهای دینی و قومی را در کار خود درگیر کار خود کنند و این دبیران باید در ادب پارسی دری بویژه نثر پارسی دری آگاه خبره و آزموده بوده و ایشان بر ساختار دستوری زبان پارسی آگاهی بالایی داشته باشند ( نه اینکه کسی با از بر بودن دو تا شعر حافظ و سعدی یا خوشنویسی نستعلیق به این کار گماشته شده باشد )
۳-فرهنگستان باید آنچنان که گویند ” خط قرمز ” های نگهداشت زبان پارسی دری را در راستای بهسازی و پویایی راستین ،نشانه گذاری کند در اینکه تا چند درصد زبان میتواند دارای واک های بیگانه باشد و بر پایه رئالیسم توده ایرانی و جهانی ، بجای واک های پارسی دری میتوان از واک های بیگانه بکار گرفت و یاکدامین آنهایی که جا افتاده اند را بتوان نگاه داشت ( همچون اینترنت ، تلفن ، تلویزیون …)
۴- دستور زبان پارسی دری را با همکاری کشورهای دری زبان تاجیکستان ، افغانستان و نیز استادان زبان فارسی در دیگر کشور ها ، آماده و فراهم آورند ( تا امرور فرهنگستان زبان در ج.ا. نخواسته است تا دستور زبان رسمی را فراهم آورد ) تا نمودار رسمی درست تویسی و درست گویی برای همگان باشد( تاجیکستانی ها و بیشتر پارسی زبانان و پارسی دوستان جهان سکولار هستند و تا امروز نخواسته اند با فرهنگستان همکاری شایسته دلخواهی کرده باشند )
۵- کتابهای درسی در همه زمینه ها بر پایه درست نویسی دستوری / گرامری ویرایش شود
۶- گزینش آموزش و پرورش همه آموزگاران زبان پارسی در همه لایه های آمورشی ( از دبستان تا دکترا ) در دست فرهنگستان باشد
۷- همه آموزگاران دبیران و کارمندان دولتی بایسته به گذراند آزمون ” شناخت زبان رسمی ” فراهم آمده فرهنگستان باشند
۸- باز نویسی و ویرایش کتابهی ادبی برجسته پارسی دری از دیر باز با روش درست و فهمپذیر بروش ارزان و دلپذیر چاپ شود برای اینکار از همه ایرانیان در همه جهان درخواست یاری رسانی پولی شود ( اگر ایرانیان توانمند دریابند که فرهنگستان گرایش های سیاسی و دینی ندارد بی گمان از هیچ یاری رسانی دریغ نخواند کرد )
۹- از دید بروکراسی فرهنگستان بایستی فراسوی بروکراسی حکومتی و جدای از ایدیولوژی رسمی باشد هر چند میتواند چهارجوب هایی را بپاید و دبیرانش کارمزد رسمی نگیرند ولی چنان باشد که کارکردش بطور رسمی زیرگرد وزارت فرهنگ و پیشنهاد های زبانی اش پذیرفته وزارت کشور باشد
روز به روز زبان فارسی آب می رود و کسی هم به فکر نیست ، طالبان در دیدار با رییس جمهور ایران از مترجم استفاده کردند ولی کسی ککش هم نگزید . این روند تضعیف زبان فارسی تا کی می خواهد ادامه پیدا کند . خدا می داند .