پارسیانجمن: نام «هرمز» در تنگه و آبخوستِ (جزیرهی) هرمز ریشه در نام «اهورامزدا» دارد و برآمده از دگرگونی این واژه در درازنای تاریخ زبانهای ایرانی (از پارسی باستان تا میانه و نو) است.
۱. ریشهشناسی و دگرگونی آوایی
از دیدگاه زبانشناسی، بر پایهی نبیگ زبان پارسیگ استاد رهام اشه، ریشهشناسی نام «هرمزد» چنین است:
→ ohrmezd (نیز ohrmazd) < *ahura-mazdā– (OPers. ahuramazdā-, Av. ahura- mazdā-, Parth. ohrmezd, Paz. hurmazda, hormezd).
از دیدگاه زبانشناسی تاریخی، فرآیند دگرگونی و نرمش آواییِ واژهی «هرمَزد» به «هرمُز» استوار و روشمند است. این دگرگونی بر پایهی دو پدیدهی شناختهشده است:
- سادهسازی خوشههای همخوان: افتادن همخوان پایانی «د» پس از «ز» (همانند دگرگونی مزد به مز).
- دگرگونی واکهای: چرخش آوایی و دگرگونی واکهی «اَ» به «اُ» در هجای پایانی.
۲. گواههای تاریخی
در گواههای نوشتاری کهن، همچون نوشتههای «آریان» (بر پایهی گزارشهای نئارخوس، دریاسالار یونانی در سدهی چهارم پیش از زایش)، از زیستگاهی آباد و بندری در کنارهی شاخاب پارس با نام «هارموزیا» (Harmozeia) یاد شده است که نشان از ریشهدار بودن این نام در روزگار باستان دارد.
۳. جابهجایی جاینام از خشکی به آبخوست
بر پایهی جغرافیای تاریخی، «هرمزِ» باستانی و سدههای نخستِ اسلامی از آغاز نام یک آبخوست (جزیره) نبوده که نام یک شهر و بندرگاهی آباد در خشکیِ مادر (در نزدیکی میناب امروزی) بوده است. در سدهی ۱۴ ترسایی و در پی یورشهای پیدرپیِ تاتارها و مغولان، فرمانروایانِ هرمز و مردمانِ آن بندر، برای در پناه ماندن از تاختوتازها، شهرِ باستانیِ خود را رها کرده و به آبخوستی در همان نزدیکی که در آن زمان «جَرون» (Jarun) نامیده میشد، رفتند. پس از این، آنان نامِ شهرِ پیشینِ خود (هرمز) را بر این آبخوستِ نو نهادند. پس از آن، نام جرون فراموش شد و آبخوستِ نو و آبراههی پیوسته به آن، «هرمز» نام گرفتند.
۴. ریشهشناسیهای بومی (عامیانه)
در کنار ریشهشناسیِ دانشیِ یادشده، ریشهیابی دیگر نیز در میان مردم آن بوم رواج دارد. برخی بر این باورند که این نام از دو پارهی «هور» (خور / خورشید یا لنگرگاه) و «مُغ» (نخل خرما) ساخته شده و رفتهرفته به هورمغ و سپس هرمز دگرگون شده است. با همهی این، از دیدگاه دانش زبانشناسیِ تاریخی و با درنگریستن به گواههای یونانی (مانند هارموزیا) که هزاران سال پیشینه دارند، دیدگاهِ «هور-مغ» پایهی استواری ندارد و ریشهیابیای عامیانه به شمار میآید.
برآیند
نام آبراهه و آبخوست هرمز، از دیدگاه ریشهشناسی دگرگونشدهی واژهی باستانیِ «اهورامزدا» است که در گذر زمان به هرمزد و هرمز کوتاهتر شده است. این نام از شهر و بندری کهن در کرانههای میناب بر جای مانده که در روزگار میانه، نامش را به آبخوستِ جرون و آبراههی پیرامونِ آن داد. پس، نام هرمز پیوندی ناگسستنی با پیشینهی باستانی و استورهای ایرانزمین دارد و جابهجاییهای جغرافیاییِ آن نشاندهندهی پویایی و ایستادگیِ باشندگانِ این بوم در برابر رویدادهای تاریخی و جنگهای تحمیلی است.
آگاهی: برای پیوند با ما میتوانید به رایانشانی azdaa@parsianjoman.org نامه بفرستید. همچنین برای آگاهی از بهروزرسانیهای تارنما میتوانید هموندِ رویدادنامه پارسیانجمن شوید و نیز میتوانید به تاربرگِ ما در فیسبوک یا تلگرام یا اینستاگرام بپیوندید.
جستارهای وابسته
نام خلیج فارس دکتر محمّد جواد مشکور: در این گفتار کوشیدهام از روی مدارک تاریخی و محکم و دنیاپسند که سلسله روایات آنها از قرنها پیش تا به امروز ادامه داشته است، تاریخچۀ نام واقعی «خلیج فارس» را ارائه کنم.
۵۱. سترون
بارگیری واژهنامهی ریشهشناختی کارواژههای ایرانی پارسیانجمن: واژهنامهی ریشهشناختی کارواژههای ایرانی بیشتر به کارواژههای کهن و بنیادین زبانهای ایرانی میپردازد. این نبیگ[=کتاب] بخشی از پژوهشی بزرگتر است که فرجامآهنگ آن پیبردن به ریشهی همهی زبانهای آریایی و سپس نوشتن فرهنگی همهسویه برای این زبانها […]
بارگیریِ «فرهنگِ بیذُوُی» پارسیانجمن: در کنارهی کویرِ کاشان روستایی بزرگ و آباد است که باشندگانِ روستا آن را «بیذُوُی» نامند و کاشانیان و روستاهای پیرامونش آن را بوزآباد خوانند.
زبانِ این روستا نیز زبانِ «بیذُوُیی» است، چنانکه گویندگانِ این زبان ازش نام برند و بر زبانش رانند و […]
بارگیری «تاریخچهی واجهای ایرانی» بارتولومه پارسیانجمن: برای گردآوری دادههای ارزنده از فرهنگ و زبان و ادب ایران باستان، میانه و نو جستارهای گوناگونی میان سالهای ۱۸۹۵ تا ۱۹۰۴ از سوی دانشمندان ایرانشناس بنام و استادان برجستهی فرهنگ و زبانهای آریایی نوشته و چاپ شد که با نام «بنیاد دانشهای وابسته به زبانهای ایرانی»[=اساس فقهاللغه ایرانی] شناخته میشود و ارزش دانشی آنها تا به […]
بارگیری «زبان تازی در میان ایرانیان» تویسرکانی پارسیانجمن: گسترش زبان تازی در میان ایرانیان به ویژه درآمیختگی آن با زبان فارسی که پس از برافتادن شاهنشاهی ساسانیان به دست تازیان آغاز گشته هنوز هم از میان نرفته است. چه، روزگاری چند زبان تازی زبان دین و دانش و ادب و دیوان میبود تا با برافتادن خلافت اسلامی بغداد این روند دگر شد و هر چند یکسره از میان نرفت لیک زبان پارسی توانست جایگاه […]
دیدگاهی بنویسید.