فرهنگستان ایران نهادی بود که در ۲۹اردیبهشت ۱۳۱۴ برای پاسداری و پالایش زبان و دبیرهی پارسی به فرمان رضاشاه در ۲۹ اردیبهشت ۱۳۱۴آغاز به کار و کوششهای خود را تا سال ۱۳۳۳ دنبال کرد. آن را «فرهنگستان نخست» نیز نامیدهاند. نخستین نشست فرهنگستان ۱۲خرداد ۱۳۱۴ به فرنشینی محمدعلی فروغی، نخستوزیر آن هنگام، برپا شد و تا شهریور ۱۳۲۰به درازای شش سال در زمینهی پاسداری و پالایش زبان پارسی کوشید. بخشی از دستاوردهای آن در این دفترِ «واژههای نو» چاپ شده است.
محمد عشوری- این واژگان كه در خواندن و نوشتن دشواری میزایند، چهرهی زبان را میآلایند و بزرگتر از همه دستور زبان را میگسلانند و بیاعتبار میگردانند، نام دژواژه را میسزند كه مفهوم واژهی گزاینده و دشمن دارد.
امیرحسین اکبری شالچی- بازیافتن واژههای سره در گویش تاجیکی کار سادهای نیست؛ چون سرهجو هنگام پژوهش گفتار تاجیکان، بهجای شنیدن واژگان سره، صدها و هزاران واژهی روسییی را میشنود که بسیاریشان بیآنکه نیازی ویژه به آنها باشد، به گویش تاجیکی راه یافتهاند و در آن جا افتادهاند. بههرروی آنچه من در اینجا به دست میدهم، برخی از واژههای سرهای است که در گویش تاجیکی به کار میرود و میتوان کاربرد آنها را به دیگر پارسیزبانان پیشنهاد کرد.
سامان حسنی- در این جستار به بررسی واژههایی که به دلیل دگردیسی واکهایشان، عربی پنداشته میشوند میپردازیم. نخست دگردیسی در واکهای ویژه پارسی را بررسی میکنیم و آنگاه نگاهی خواهیم داشت به دگردیسی واژههای پارسیای که دارای یکی از واکهای ویژه زبان عربی هستند.
مسعود لقمان: داریوش آشوری با گذر از کنشهای سیاسی، اجتماعی، ادبی و فلسفی، اکنون در «خانهی وجود»، یعنی عرصهی زبان، به سر میبرد و از دهههای پیش کوششی خستگیناپذیر را برای بالا بردن سطح گفتمانی دربارهی مباحث زبانی در ایران آغاز کرده که کتابهایی چون «فرهنگ علوم انسانی»، «بازاندیشی زبان فارسی» و «زبان باز» دستاورد این کوششها و کنشهاست. در دنباله، گفتوگویم را با داریوش آشوری دربارهی زبان، مدرنیت و چالش زبان فارسی با دنیای مدرن میخوانید.
«واژهیاب»، فرهنگ برابرهای پارسی واژگان بیگانه در سه دفتر است که از سوی استاد «ابوالقاسم پرتو» گردآوری شده است. آماج فراهمآورندهی «واژهیاب» نمودنِ واژگان پارسی برابر واژههای بیگانهای است که به زبان فارسی راه یافته است. واژهیاب دنبالهای بر «فرهنگ کوچک» زندهیاد ذبیح بهروز و آغازهای بر «فرهنگ بزرگ» است …
تهمورس جلالی: «انگیزه گردآوری این فرهنگ آن است که میاندیشم زبان پارسی توانگر از واژههای خود میباشد. افسوس، واژههای بیگانه چنان زبانزد شده که واژههای پارسی را به دست فراموشی سپرده و فرهنگستان هر چند واژه بیابد یا آفریند، در دریای بیکران زبان ناپدید گردد …».
«تاریخ زبان فارسی» برجاماندهای گرانسنگ و ماندگار از استاد زندهیاد دکتر «پرویز ناتل خانلری» – پژوهشگر، ادبدان، چامهسرا، زبانشناس و سیاستمدار- است که تنها نبیگِ پایه در این زمینه نیز به شمار میآید.
دکتر میرجلال الدین کزّازی- وامواژههای درشتناک و ناهموار و گوشآزار، بافتار نازک و دلاویز و آهنگین زبان پارسی را میپریشند و زنگ و آهنگ خنیایی آن را زیان میرسانند. آسیبهای دیگر که از این رهگذر به دیگر سامانههای زبان همچون سامانه گردانشی (صرفی و نحوی) و ماناشناختی (معنیشناختی) میرسد، نهان است و دیرپیدا و زبان را از درون میفرساید و میپوساند.
«واژگان اقتصادی (انگلیسی-عربی-فارسی)» در 174 رویه به خامهی دانشمند فرزانه دکتر حسین وحیدی نوشته شده است. این دفتر را «انتشارات تهران» در سال 1375 با همکاری ماهنامهی چیستا در 2000 نسخه چاپ کرده که برای همهی آنانی که با اقتصاد سروکار دارند، چونان ابزار دست است.