دکتر محمد معین در این جستار دانشواژههایی [=اصطلاحاتی] را که پورسینا در برخی از نوشتههای پارسی خود (: دانشنامهی علایی و رگشناسی) بهره برده است، نشان میدهد و میافزاید که چگونه دانشمندان آینده از این دانشواژهها در نوشتههای فلسفی خود سود جستهاند و نیز خودْ واژههایی تازه به این گنجینه افزودهاند.
استاد زندهیاد محمدجان شکوری بخارایی: برای آنکه زبان ملی ما دوباره جان بگیرد، ضرور است که ملت رو به آغازگاههای خود بیاورد، از سرچشمههای هستی معنویِ خود سیراب شود و از اصالت سخن فارسی بهرهور گردد. چون امروز تاجیکستان به استقلال رسیده است، نباید از یاد برد که استقلال فرهنگی لازمِ ذاتِ استقلال ملی است و شهپایه دولت ملی همانا زبان ملی است و تأمین رشد و تکامل آن از جمله مهمترین فرمودههای تاریخ است.
دکتر ضیاالدین هاجری: اگر رستاخیز و خیزشی که فردوسی، بخرد فرزانهی توس، در بهکاربردن واژههای دری برپا نموده بود، همچنان دنبال میشد و هر یک از سرایندگان و نویسندگان، درخورِ تابوتوان و نیروی خود واژگان فارسی را به کار میگرفتند، زبان فارسی راهی دیگر را میپیمود و سرنوشتی نیکوتر مییافت.
دکتر ضیاالدین هاجری: دگرش یکی از دیدمانها و بهری ارزشمند از «دستورزبان پارسی» است و نباید بههیچرو از آن بسادگی گذشت. در بیشتر دستورها بدین نکته نگرش نشده و بسا استادان و کارشناسان ارجمند زبان و ادب پارسی هم در آموزگاهها بدان نمیپردازند. شایسته است بدانیم که «دگرش» کلیدکار و پایه و مایهی «واژهشناسی» است.
در این جستار دکتر ضیاالدین هاجری نشان میدهد که چگونه زبان تازی از راه «تازینمایی» و همانند آن پرورش و گسترش یافت و از دشت و بیابان به شهر و سامان آمد و زبان دین و دانش و ساستاری شد و بدینگونه زبانی که واژگان بنیادی آن پیش از پیدایش اسلام از دوهزار فزونی نمییافت، در اندک گاه رو به افزایش گذاشت و از نیمهی دوم سدهی یکم کوچی، شتابانه راه پیشرفت پیش گرفت …
زندهیاد علیاکبر سعیدی سیرجانی: زبان و ادبیات فارسی همان رستمی است که یکتنه و مردانه بیش از هزار سال از همۀ جلوههای فکری ایرانیان حمایت و نگهداری کردهاست. در جهان آشفتهای که ابرقدرتان نابودی دیگران را ضامن استمرار قدرت و سلطۀ خویش میدانند، چه عجب اگر از هر کرانه به قصد سینۀ این پهلوان تیر بلایی روانه کردهباشند، باشد که «زان میانه یکی کارگر شود».
عباس سلیمی آنگیل: در ایران دستِکم بیستوپنج زبان و سدها گویش و چندهزار لهجه وجود دارد، اما کنشگران «زبانمحور» هنگام سخنگفتن از حق «آموزش به زبان مادری» تنها سه یا چهار زبان را نام میبرند! اگر حقی برای بشر وجود داشتهباشد، بیشینه یا کمینهبودن (اکثریت و اقلیت) بر آن حق نمیافزاید و از آن نمیکاهد. نخستین مشکل این است که چگونه میتوان همهٔ درسهای مدرسهها را به بیش از بیستوپنج زبان آماده کرد؟
پارسبودنِ بسیاری از تاجیکان به این معنا نیست که آنها از استان فارس ایران کنونی آمدهاند، بلکه بدین معناست که صاحبان این سرزمین ایرانیانی هستند که امروزه بیشتر آنان زبان پارسی زبان مادریشان است. یعنی «تاجیک» همان «ایرانی» است …
«زبان و ادب فارسی در قلمرو عثمانی» کتابی پژوهشی است نوشتۀ دکتر محمدامین ریاحی. این کتاب نخستینبار در سال ۱۳۶۹ در تهران چاپ شدهاست.
«واژههای فارسیِ عربیشده» فرهنگوارهای است که به بررسی واژههای پارسی درونشده در زبان عربی میپردازد و از ریشهها و چگونگی دگرگونی این واژهها سخن میگوید. این کتاب را «ادّی الشیر» در سال ۱۹۰۸ در بیروت به چاپ رسانده است. الشیر که به زبانهای پارسی، کردی، لاتین، فرانسوی، عربی، عبری، کلدانی و ترکی چیره بود، در جنگ جهانی نخست به دست ترکان کشته شد.