کدام وام‌واژه؟ خوش‌خیم یا بدخیم؟

کورش جنتی:‌ اینکه زبانی وام‌واژه داشته باشد، به‌خودی‌خود نه آکی (عیبی) به شمار می‌آید و نه ننگی بر دامن زبان می‌نشاند. در برخورد با وام‌واژه‌ها نخست باید آن‌ها را بر پایۀ سنجه‌هایی مشخص دسته‌بندی کرد. از دید من، در یک دسته‌بندی ساده می‌توان وام‌واژه‌ها را به دو دستۀ «خوش‌خیم» و «بدخیم» بخش کرد.

وام‌واژه‌های خوش‌خیم

وام‌واژه‌های خوش‌خیم وام‌واژه‌هایی هستند که در دادوستدی زاستاری (طبیعی) و به دیسۀ (شکل) تک‌واژه به زبان اَندر شده‌اند، خوشۀ واژگانی ندارند و به دستگاه ساخت‌واژی زبان پارسی نیز تن داده‌اند. نسبت به چنین وام‌واژه‌هایی می‌توان رَوادار بود و آن‌ها را پذیرفت. واژه‌هایی مانند «جنگل»، «کلید»، «دبیر» و «قلم» از همین دست هستند؛ چنان‌که ما توانسته‌ایم با بهره بردن از آن‌ها و بر پایۀ دستور زبان پارسی واژه‌های زیر را بسازیم:

• جنگل: جنگل‌بان، جنگل‌بانی

• کلید: کلیدساز، شاه‌کلید، دسته‌کلید

• قلم: قلم‌تراش، قلم‌دان، قلم‌زنی

• دبیر: دبیرستان، دبیرخانه

وام‌واژه‌های بدخیم

وام‌واژه‌های بدخیم وام‌واژه‌هایی هستند که:

1. زبان پیشاپیش برابرنهاده‌ای هم‌ارز آن‌ها داشته است: چنین وام‌واژه‌هایی را می‌توان به میهمانان ناخوانده‌ای مانند کرد که میزبان را از خانه بیرون رانده‌اند. چنان‌که با بودن «گَزدم» نیازی به «عقرب» نبوده است.

2. با زور خود را به زبان زورآور کرده‌اند: وام‌واژه نه از راه دادوستد زاستاری زبان، که با زور خود را به زبان زورآور کرده باشد؛ چنان‌که بسیاری از وام‌واژه‌های عربی از راه چیرگی نظامی به زبان پارسی راه یافته‌اند. چنین واژه‌هایی را «زورواژه» می‌نامیم.

3. خوشۀ واژگانی دارند: چنان‌که وام‌واژۀ «علم»، خوشۀ واژگانی «عالم»، «معلوم»، «معلم»، «علوم»، «علامه» و… را همراه خود آورده است. چنین وام‌واژه‌هایی به دستور زبان و دستگاه واژه‌سازی زبان آسیب می‌رسانند.

رویکرد پیشنهادی به وام‌واژه‌های بدخیم

بر پایۀ آنچه آمد، اگر وام‌واژه‌ای بدخیم باشد، کوشش برای پارسی‌سازی آن هم‌هنگام که کاری میهن‌پرستانه به شمار می‌آید، از نگر دانش زبان‌شناسی نیز دارای پشتوانه‌های استوار است. بر پایۀ چنین دیدگاهی، هرگاه بتوانیم همتای یک وام‌واژۀ بدخیم را در یکی از سه حالت زیر فراهم کنیم:

• برابرنهاده‌ای از گنجینۀ زبان بیابیم؛

• واژه‌ا‌ی بی‌کار را از گنجینۀ زبان بیرون بکشیم و آن را در معنای وام‌واژه قرارداد کنیم؛

• واژه‌ای تازه را هم‌ارز آن بسازیم؛

اولویت با واژۀ پارسی خواهد بود، هرچند وام‌واژۀ پیش‌گفته در زبان ریشه دوانده باشد.

---

آگاهی: برای پیوند با ما می‌توانید به رایانشانی azdaa@parsianjoman.org نامه بفرستید. همچنین برای آگاهی از به‌روزرسانیهای تارنما می‌توانید هموندِ رویدادنامه پارسی‌انجمن شوید و نیز می‌توانید به تاربرگِ ما در فیس‌بوک یا تلگرام یا اینستاگرام بپیوندید.