با بلوچی آشنا شویم

پیشگفتار فرهنـگ کوچک پارسی ـ بلوچی بلوچی ـ پارسی

 

غلامرضا آذرلی: سرآغازی با درود (دِراهُ فَرشاتَکَ). برای دیدار گهگاهی فرزندم که در جنوب کار می‌کرد چندین بار به شهرهای بلوچستان ایران رفتم و هر بار که آنجا را بدرود می‌گفتم و برمی‌گشتم از دیده‌ها و چگونگی آب‌وهوا و مردمان محروم آن سرزمین خاطراتی نه‌چندان خوشایند با خود می‌آوردم و برای نزدیکان و جویندگان بازگو می‌کردم.

آشنایی با آن گوشه‌ی دورافتاده‌ی کشورمان مرا واداشت که در هر سفر نشانه‌ها و نمونه‌هایی از فرهنگ بومی را برگزینم، آنچه را گفتنی بود بگویم و شگفتی‌های آن سرزمین را به یاد بسپارم و دانستنی‌هایی را از باشندگان آن که از تیره‌های گوناگونی‌اند روی کاغذ بیاورم.

در آغاز، دریافتم که برداشتن یادداشت‌ها برای من کار آسانی نیست، از آن رو که بایستگی‌اش شناسایی باریک‌بینانه با واگویی واژه‌ها و پشتکار بیشتر در زبان بلوچی است.

زبان بلوچی اگرچه بخشی از زبان‌های ایرانی است، مانند گویش‌های دیگر ایرانی، در هزاران سال و در دادوستد قومی و ریشه‌های زبانی، دچار دگرگونی‌هایی گشته و امروزه با واژه‌های فارسی که این خود همان سرنوشت را داشته است دگرگونی‌هایی پیدا کرده، به‌ویژه آنکه بنیادهای دستوری ویژه‌ی خود را نیز نگه داشته است.

در مورد دگرگونی زبان‌ها، افزون بر بلوچی، همانند‌های دیگری هم در جغرافیای امروزی ایران می‌بینیم. از آن میان است گویش‌های کردی، تالشی و تاتی، لارستانی و دری زرتشتیان و بخش‌های مرکزی ایران و…

باری، خواسته و ناخواسته به سوی ضبط واژه‌های بلوچی و برخی داده‌ها از آداب و زبانزدها کشیده شدم و سالی دو سه ماه را ویژه‌ی‌ پرسش‌ و پژوهش در این باره کردم و پس از آن با فراهم آوردن انبوهی از واژه‌ها و بازبینی چندباره‌ی آن‌ها به برگیزه‌بندی [=فیش‌بندی] و ساماندهی بایسته پرداختم.

بلوچی از دید زبان و تاریخ و فرهنگ در خانواده‌ی گویش‌های ایرانی جا می‌گیرد، لیک هنوز انگشت‌شماری از واژگان کهن‌تر خود را با گذشت هزاران سال نگه داشته و کاربرد همان واگویی و هجاهای اوستایی و سانسکریت را در بر می‌گیرد و همچنان نزدیکی آشنایی با فارسی امروزی دارد.

در برخورد و گفت‌وگو با مردم بلوچی‌زبان، برداشتم این بود که گویش‌ها دگرگون بوده و یکدست نمانده است، بلکه در بخش‌های گوناگون دگرگونی‌هایی در واگویی پیدا شده و نیز واژه‌های ویژه‌ی محلی هم به‌کار می‌رود.

آموزش زبان در خانواده‌ها نه از راه فرهنگ نوشتاری همگانی بلکه به‌گونه‌ی سنتی و سینه‌به‌سینه انجام می‌شود. از این روی، مایه‌ی پراکندگی و بی‌سامانی زبان گشته و امروزه ناچار با دست‌یازی به همین زمینه‌ی موجود، نیازهای ارتباطی خود را برآورده می‌سازند.

از دیگر سوی، آگاهی یافتم که در روزگاری نه‌چندان نزدیک بخشی از مردم بلوچ‌زبان، برای پاره‌ای از نیازها و نگه‌داشت بَرماندهای [=آثار] فرهنگی خود، برآن شده‌اند که ابزاری برای نوشتن فراهم آورند؛ از همین رو، از دیگر برادران ایرانی به‌دور نمانده، خطی بر پایه‌ی خط نستعلیق و ساختار بنیادین آن برگزیده‌اند. این خط به‌جز چند حرف که بنا به بایستگی وجود آواهای گویشی است و افزوده شده است، روی‌هم‌رفته مانند خط فارسی است.

حرف‌ها و نشانه‌های ویژه‌ی خط بلوچی که به خط نستعلیق افزوده شده عبارت‌اند از ٹ، ڈ، ڑ و ں که تکیه بر ن است. در این خط، برای درست خواندن واژگان، زیروزِبَری [=اِعرابی] برساخته‌اند که یادآوری آن بیجا نیست. برای اَ ـ ءَ، اِ ـ ءِ و اُ ـ ءُ باریک‌بینی‌ ویژه‌ای به‌کار می‌رود و به‌خوبی کارساز است.

دیگر از ویژگی‌های زبان تلفظ «ذال معجمه» است، در کتابت «یای معروف و مجهول» رعایت می شود و «واو معدوله» در جای خود ادا می‌گردد.

برای دانستن چرایی به‌کار رفتن برخی واژگان ویژه و دگرگونی‌ها و اینکه در چه جاهایی و از سوی کدام تیره‌های قومی دیده می‌شود، ناچار نام پاره‌ای از آن‌ها را که به دست آورده‌ام در اینجا یادآور می شوم و آن‌ها بدین‌گونه‌اند: نارویی، دلگانی، سراوانی، دشتیاری، جدگالی، سربازی، تفتانی و نیز یَهواری، تاجیکی و براهویی، که این یک زبان دیگر است و به زبان‌های آریایی همانندی‌ای ندارد و شاید انتساب آن به زبان دراویدی‌های جنوب هند و دادن نام کوچ در برابر بلوچ بر آن‌ها روا باشد.

زبان بلوچی خویشاوندی نزدیکی با کردی داشته و، همان‌گونه که در واژه‌نامه‌ آورده شده، با اوستایی و سانسکریت نزدیکی دارد و از این رو نیز نژادگی خود را بیشتر نگه داشته است. بسیار خشنود خواهم شد اگر این کوشش ناچیز در شناساندن بخشی از فرهنگ هم‌میهنانی که در دورترین و محروم‌ترین بخش ایران به سر می‌برند و زیر ستم طبیعت سخت و ناگوار زندگی می‌کنند سودمند باشد.

از دیگر سوی، امید آن دارم که چنانچه هم‌میهنان بلوچ مواردی از ضبط نادرست ببینند و یا به ناسازواری‌ای در معنی‌ها برخورد کنند و یا لغزشی را در ثبت نکردن زیروزبر و همچنین اشاره نداشتن به واگویی ویژه ببینند، مرا ببخشند، زیرا با پوزش‌خواهی باید بیفزاییم که کاستی‌ها نه از برای کوتاهی که برخاسته از بلوچ‌زبان نبودن من است و اگر دست به چنین کار سترگی یازیده‌ام از برای عشق و دلبستگی‌ای است که به فرهنگ‌های ایرانی و میهن دارم.

شایسته این بود در دنباله‌ی پرداختن به گویش مردمان بومی و اشاره‌ها به فرهنگ‌ و ویژگی‌های زبان بلوچی، به یادداشت‌های درخوری نیز بپردازم که هنگام تکاپو و جست‌وجو فراهم شده است که بیشتر آن‌ها در رویه‌هایی چند برای شناخت بیشتر خوانندگان به پیوست واژه‌نامه آورده می‌شود.

 

 

فهرست فرهنـگ کوچک پارسی ـ بلوچی بلوچی ـ پارسی

الفبای بلوچی

نشانه‌های مصدر در بلوچی

حالات مصدری در زمان‌های گوناگون از مصدر

پاره‌ای از مصدرهای بلوچی

بخش نخست: فرهنگ فارسی ـ بلوچی

بخش دوم: فرهنگ بلوچی ـ فارسی

بخش سوم: پیوست‌ها

  • نام خرماهای بلوچستان
  • ماهی‌های بلوچستان (جانوران دریایی)
  • نام گیاهان بلوچستان
  • نام درخت‌های بلوچستان
  • زبانزدهای بلوچی
  • نام‌گذاری دختران و پسران در بلوچستان
  • سرچشمه‌های بلوچی بهره‌گرفته‌شده از کسان و نوشته‌ها

 Parsi&Balouchi

فرهنـگ کوچک پارسی ـ بلوچی بلوچی ـ پارسی

پژوهش و گردآوری:  غلامرضا آذرلی

چاپخش: بهجت با پشتیبانی پارسی‌انجمن و همکاری کتابسرای بلخ

چاپ نخست: ۱۳۹۴؛ شمارگان: ۵۰۰ پوشینه

 

 

 

جستارهای وابسته

  • فرهنگ واژگان گویش‌های ایرانفرهنگ واژگان گویش‌های ایران منوچهر پیشوا- بهره‌ی مطالعه و بررسی «فرهنگ واژگان گویش‌های ایران» این تواند بود که همه‌ی زبان‌ها و لهجه‌های رایج در ایران بخشی از فرهنگ شفاهی ماست و با توجه به اینکه ریشه در دیرین‌ترین گویش‌های ایرانی، اوستایی و حتی مادی باستان دارد می‌تواند خزانه‌ای باشد، برای هرچه غنی‌تر کردن زبان فارسی رایج امروزی که زبان ملّی و تکیه‌گاه فرهنگ، […]
  • گفتاری درباره‌ بلوچ و بلوچستان آریاییگفتاری درباره‌ بلوچ و بلوچستان آریایی «استاد فریدون جنیدی» در این جستار می‌گوید که چون در شاهنامه، رهام (سازنده‌ رَخوت و رُخج) فرزند گودرز است، پس بلوچان غیور، فرزندان گودرز کشوادند و نژاد از کاوه‌ آهنگر، برافرازنده‌ درفش کاویان و رهاننده‌ ایرانیان از ستم یک‌هزارساله‌ بیگانگان دارند... و درود بر فرزندان، و شاد، روان نیاکان ارجمندشان که در گستره‌ تاریخ ایران همواره نگهبان […]
  • چاپ فرهنگ دوسویه‌ی پارسی – بلوچی از سوی پارسی‌انجمنچاپ فرهنگ دوسویه‌ی پارسی – بلوچی از سوی پارسی‌انجمن سردبیر پارسی‌انجمن: زبان‌ها و گویش‌های ایرانی گنجینه‌‌ای ارزشمند و پشتوانه‌ای سترگ برای زبان پارسی‌اند که با بررسی آن‌ها بسیاری از ناشناخته‌های زبان‌شناختی زدوده و با واکاوی این کان‌های پرگوهر بخش‌های ناشناخته‌ای از فرهنگ ایرانشهر بازشناسی می‌شود. زین‌روست که فرهنگ کوچک پارسی ـ بلوچی، بلوچی ـ پارسی نخستین نبیگی[=کتابی] است که در بخش […]
  • چاپ فرهنگ دوسویه‌ی پارسی – بلوچی از سوی پارسی‌انجمنچاپ فرهنگ دوسویه‌ی پارسی – بلوچی از سوی پارسی‌انجمن بزرگمهر لقمان: زبان‌ها و گویش‌های ایرانی گنجینه‌‌ای ارزشمند و پشتوانه‌ای سترگ برای زبان پارسی‌اند که با بررسی آن‌ها بسیاری از ناشناخته‌های زبان‌شناختی زدوده و با واکاوی این کان‌های پرگوهر بخش‌های ناشناخته‌ای از فرهنگ ایرانشهر بازشناسی می‌شود. زین‌روست که فرهنگ کوچک پارسی ـ بلوچی، بلوچی ـ پارسی نخستین نبیگی[=کتابی] است که در بخش زبان‌های […]
  • بارگیری رایگان «فرهنگ ریشه‌های هندواروپایی زبان فارسی»بارگیری رایگان «فرهنگ ریشه‌های هندواروپایی زبان فارسی» آماج این کتاب نشان دادن ریشه‌های هندواروپایی واژه‌های پارسی ناب است. نویسنده (منوچهر آریان‌پور کاشانی) در بیشتر فِتادها [= موارد] کوشیده است تا از راه پارسی به پهلوی و سپس اوستایی و پارسی باستان و در فرجام به ریشه‌های هندواروپایی واژه برسد. […]
  • پاسخِ فرنشینِ فرهنگستانِ دانشهای تاجیکستان به نامه‌ی سرگشاده‌ی پارسی‌انجمنپاسخِ فرنشینِ فرهنگستانِ دانشهای تاجیکستان به نامه‌ی سرگشاده‌ی پارسی‌انجمن فرهاد رحیمی، فرنشینِ فرهنگستانِ دانشهای تاجیکستان (رئیس آکادمی علوم تاجیکستان)، به نامه‌ی سرگشاده‌ی پارسی‌انجمن به سررشته‌دارانِ تاجیکستان پاسخ داده است که به دنباله می‌خوانید.
4+

1 دیدگاه فرستاده شده است.

دیدگاهی بنویسید.


*